نشست نقد و بررسی کتاب «سپیدهدم در غزه» به روایت انتشارات سوره مهر در خبرگزاری مهر برگزار شد و محور اصلی آن، پیوند ناگسستنی فرهنگ، حافظه تاریخی و مقاومت در غزه بود. یعقوب نعمتی، مترجم این اثر، و علیرضا کمیلی بهعنوان منتقد ادبی در کنار معصومه رامهرمزی، نویسنده ادبیات پایداری، به واکاوی روایتهای کتاب پرداختند و تأکید کردند آنچه امروز در غزه میگذرد، تنها جنگ و کشتار نیست؛ بلکه نبردی برای حذف هویت و نشانههای تمدنی یک ملت است.
غزه؛ فراتر از یک جغرافیا، نماد مقاومت
یعقوب نعمتی در ابتدای سخنان خود با اشاره به جایگاه ویژه غزه در فرهنگ و ادبیات فلسطین گفت: «غزه از گذشته به یک نماد تبدیل شده است.» او به تعبیر محمود درویش، شاعر ملی فلسطین، استناد کرد که رابطه مردم غزه با مقاومت را همچون رابطه گوشت و استخوان توصیف کرده است؛ تعبیری که به گفته او عمق پیوند این مردم با ایستادگی تاریخیشان را نشان میدهد.
به گفته مترجم «سپیدهدم در غزه»، این پیوند در روایتهای کتاب نیز بهروشنی دیده میشود؛ جایی که راویان، غزه را نه صرفاً یک منطقه محاصرهشده، بلکه نقطه آغازی برای احیای دوباره ملت فلسطین میدانند؛ شهری که بهدلیل سالها ایستادگی در برابر اشغال، تجاوز و نسلکشی، معنایی فراتر از مرزهای جغرافیایی یافته است.
وقتی گلدوزی به پرچم تبدیل میشود
نعمتی با اشاره به بخشهایی از کتاب که به مقاومت فرهنگی میپردازد، نمونهای تاریخی را یادآور شد: زمانی که رژیم صهیونیستی استفاده از پرچم فلسطین را ممنوع کرده بود، زنان غزه با هوشمندی فرهنگی، رنگهای پرچم را در گلدوزی لباسهای سنتی خود به کار میبردند و پوشش روزمره را به نمادی از مقاومت بدل میکردند.
او تأکید کرد که این الگو همچنان ادامه دارد؛ در روایتهای معاصر کتاب نیز غزه بهعنوان نماد پایداری معرفی میشود و همین ظرفیت نمادین است که آن را در کانون توجه ادبیات مقاومت قرار داده است.
برهنگی فرهنگی؛ تخریب حافظه تاریخی
بخش مهمی از سخنان مترجم کتاب به موضوع تخریب میراث فرهنگی غزه اختصاص داشت. نعمتی گفت در «سپیدهدم در غزه» به موارد متعددی از ویرانی بناها و نهادهای فرهنگی اشاره شده است، از جمله کلیسای دوره بیزانس، گالری هنر معاصر الشجاعیه، مسجد تاریخی العمری، حمام قدیمی شهر، کتابخانه مرکزی غزه و بازار تاریخی قیصریه.
به باور او، این تخریبها را نباید صرفاً ویرانی ساختمانها دانست. وی این روند را در چارچوب مفهومی که برخی پژوهشگران از آن با عنوان «برهنگی فرهنگی» یاد میکنند، تحلیل کرد؛ تلاشی نظاممند برای زدودن نشانههای تاریخی و تمدنی یک ملت بهگونهای که در نهایت چنین القا شود که پیشینهای وجود نداشته است.
نعمتی توضیح داد: «وقتی کتابخانهها، بناهای تاریخی تخریب میشوند و نویسندگان و شاعران هدف قرار میگیرند، موضوع تنها از بین بردن افراد یا ساختمانها نیست، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی و تاریخی جامعه هدف قرار میگیرد. این حذف میتواند به تضعیف هویت و حافظه جمعی مردم منجر شود.»
او با اشاره به روایت «گشتوگذاری یکروزه در غزه» در صفحه ۱۷۵ کتاب افزود، این روایت زندگی روزمره غزه را با جزئیاتی ملموس توصیف میکند؛ از رفتن به حمام و بازار تا بوی ادویهها و درخشش بازار طلا. به گفته وی، این تصویر به مخاطب یادآوری میکند که غزه فقط میدان جنگ نیست، بلکه جامعهای زنده با فرهنگ، بازار، خاطره و تاریخ است؛ تصویری که برای مخاطب ایرانی نیز حس آشنایی ایجاد میکند و بازارهای غزه را به یاد بازارهای سنتی تبریز، تهران و اصفهان میاندازد.
مترجم کتاب تأکید کرد که تخریب فرهنگ و میراث تاریخی الگویی تکرارشونده در تجربههای استعماری و اشغالگری است و در فلسطین، بهویژه پس از عملیات طوفانالاقصی، با جدیت بیشتری دنبال شده است تا با حذف نشانههای تاریخی، هویت فلسطینی تضعیف شود.
بازتاب جهانی کتاب و طنین شعر رفعت العریر
نعمتی در بخش دیگری از نشست به بازتابهای بینالمللی «سپیدهدم در غزه» اشاره کرد و گفت از زمان انتشار نسخه انگلیسی، نشریاتی مانند گاردین و میدل ایست آی این اثر را با تعابیری چون «فوقالعاده»، «حیرتانگیز»، «عمیقاً تأثیرگذار»، «الهامبخش» و «ضروری» ستودهاند و برخی منتقدان آن را «فریادی از خشم و ندایی برای شفقت» توصیف کردهاند. به گفته او، حتی پیشبینی شده این کتاب در دهههای آینده نیز مرجع مطالعه باقی بماند.
این اثر همچنین در میان صدها عنوان، بهعنوان یکی از ۱۱ نامزد نهایی جایزه کتاب فلسطین در سال ۲۰۲۵ انتخاب شد؛ جایزهای که از سال ۲۰۱۲ توسط «میدل ایست مانیتور» در لندن با هدف تجلیل از بهترین کتابهای انگلیسیزبان درباره فلسطین برگزار میشود. هرچند جایزه نهایی به کتاب «اگر قرار است بمیرم» شامل اشعار و نوشتههای روزهای پایانی زندگی شاعر فلسطینی رفعت العریر رسید، اما حضور «سپیدهدم در غزه» در مرحله نهایی، وزن و جایگاه آن را نشان میدهد.
نعمتی به شعر معروف رفعت العریر با عنوان «اگر باید بمیرم» که در سال ۲۰۱۱ سروده شده و پس از طوفانالاقصی به بیش از ۴۰ زبان ترجمه و بازنشر شد، اشاره کرد و گفت مضمون اصلی این شعر ـ یعنی درخواست از بازماندگان برای زنده ماندن و روایت کردن داستان کشتهشدگان ـ همان دغدغه محوری بسیاری از روایتهای کتاب است: دیده شدن، شنیده شدن و ماندگار ماندن روایت مردم غزه.
جامعه تکهتکه فلسطین و راز پایداری غزه
در ادامه نشست، معصومه رامهرمزی، نویسنده ادبیات پایداری، با بیان اینکه هرچه بیشتر درباره فلسطین مطالعه میشود لایههای پیچیدهتری آشکار میشود، گفت: کتاب «سپیدهدم در غزه» واقعیتهایی از زندگی فلسطینیان را نشان میدهد که پایانناپذیر است و هر بار با رسیدن به یک جمعبندی، با پرسشی تازه روبهرو میشویم.
او به تکهتکه شدن جامعه فلسطین اشاره کرد و گفت همانگونه که جغرافیای فلسطین قطعهقطعه شده، جامعه آن نیز طی ۷۰ تا ۸۰ سال گذشته و بهویژه پس از پیمان اسلو، دچار گسست شده است. بخشی از فلسطینیان به شهروندان عرب داخل اسرائیل تبدیل شدهاند و بقیه نیز هرکدام با محدودیتهای متفاوتی مواجهاند. رامهرمزی به روایت عابد سلامه در کتاب استناد کرد که نشان میدهد نظام تبعیض از طریق کارتهای هویتی رنگی، محدودیتهای رفتوآمد و جداسازیهای جغرافیایی اعمال شده است.
به گفته وی، در میان این تقسیمبندیها، مردم غزه کمترین آزادی جابهجایی را دارند و عملاً در شرایطی شبیه محاصره و زندان زندگی میکنند. او پرسش محوری خود را چنین مطرح کرد: «روح مقاومت مردم غزه از کجا میآید؟ چگونه جامعهای تا این اندازه محاصره و جداافتاده، چنین روحیهای را حفظ کرده است؟»
رامهرمزی پاسخ را نه صرفاً در گسترش مساجد یا سیاستهای مذهبی پس از روی کار آمدن حماس، بلکه در پیوند عمیقتر مردم غزه با قرآن و باورهای دینی دانست و تأکید کرد هرچه فشار و حمله بیشتر شده، این پیوند در روایتها پررنگتر شده است؛ موضوعی که به باور او نیازمند بررسی عمیقتری است.
در پایان این نشست عنوان شد که روایتهای «سپیدهدم در غزه» میتواند به درک بهتر این پیچیدگی کمک کند؛ روایتهایی که غزه را از قاب صرف مخاصمه خارج کرده و بهعنوان جامعهای با تاریخ، فرهنگ و حافظهای زنده به جهانیان معرفی میکند؛ حافظهای که اکنون خود، هدف اصلی تخریب قرار گرفته است.
نظرات (0)