در حالی که دولت دونالد ترامپ تمرکز اصلی خود در خاورمیانه را بر تشدید فشار اقتصادی علیه ایران قرار داده، یک تحلیل آمریکایی هشدار میدهد که چالش واقعیتر برای واشنگتن ممکن است از جایی دیگر سر برآورد؛ از دل رقابت و تنش روزافزون میان دو متحد نزدیک آمریکا، یعنی ترکیه و اسرائیل.
مجله «نیوزویک» در مقالهای تازه نوشته است که اختلافات آنکارا و تلآویو طی هفتههای اخیر وارد مرحلهای تازه و بیسابقه شده و سوریه به کانون این رویارویی تبدیل شده است. این تنش در شرایطی اوج گرفته که منطقه هنوز درگیر پیامدهای جنگ غزه و تحولات پس از سقوط حکومت بشار اسد است.
جرقه در یک پایگاه هوایی در سوریه
به نوشته نیوزویک، نقطه عطف اخیر تنشها، حمله هوایی اسرائیل به یک پایگاه هوایی در سوریه بود؛ پایگاهی که به گفته منابع، تنها ساعاتی پیش از آن میزبان یک هیئت دفاعی ترکیه بوده است.
اسرائیل اعلام کرد که دمشق با دعوت از حضور نظامی ترکیه، توافقات امنیتی را نقض کرده است. در مقابل، آنکارا این حمله را نقض حاکمیت سوریه خواند و به شدت محکوم کرد. دولت ترکیه حتی خواستار بازداشت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به اتهام نسلکشی و جنایات دیگر شد.
این تبادل اتهام به سرعت به جنگ لفظی بیسابقهای میان دو طرف انجامید. دفتر نخستوزیری اسرائیل، رجب طیب اردوغان را «دیکتاتور یهودیستیز» توصیف کرد که به دنبال «مرعوب کردن رهبران و سربازان اسرائیل» است. دفتر ارتباطات ریاستجمهوری ترکیه نیز در پاسخ، نتانیاهو را به توسل به «تاکتیکهای سیاسی کوچک» و تلاش برای «معرفی ترکیه به عنوان تهدید جدید» متهم کرد.
تشدید این لفاظیها در آستانه انتخابات اکتبر اسرائیل، بازتاب داخلی نیز یافته است. بر روی بیلبوردی در نزدیکی تلآویو، تصویر اردوغان در کنار تصاویر آیتالله سید علی خامنهای، زهران ممدانی شهردار نیویورک و شیخ نعیم قاسم دبیرکل حزبالله نقش بسته و زیر آن نوشته شده است: «آنها میخواهند نتانیاهو بازنده باشد؛ نگذارید پیروز شوند.»
آیا رویارویی نظامی محتمل است؟
با وجود آنکه هر دو کشور عضو دایره متحدان نزدیک ایالات متحده به شمار میروند، برخی تحلیلگران احتمال درگیری مستقیم را به طور کامل رد نمیکنند.
اسماعیل نومان تلجی، مدیر مرکز مطالعات خلیج فارس و سیاست جهانی در دانشگاه ابنخلدون استانبول، به نیوزویک گفته است که رویارویی نظامی مستقیم در حال حاضر «نتیجهای مورد انتظار» نیست، اما «رد کامل آن نیز زودهنگام خواهد بود».
او تأکید کرده است: «صحنه سوریه مملو از بازیگران است، حاشیه خطا در آن بسیار اندک است و به طور فزایندهای تحت تأثیر تقویمهای سیاسی داخلی قرار دارد. نمیتوان شعلهور شدن محدود درگیری را به کلی کنار گذاشت، بهویژه اگر اسرائیل بار دیگر بخواهد اراده ترکیه را در نزدیکی یک پایگاه هوایی بیازماید.»
تلجی همچنین هشدار داده که در صورت ادامه حملات اسرائیل به منافع ترکیه در سوریه، آنکارا گزینههای قابل تأملی در اختیار دارد؛ از جمله «افزایش حضور در کنار دمشق تا تقویت وضعیت پدافند هوایی در امتداد مرز سوریه». به گفته او، آنکارا تاکنون «لحنی محکم را بر اقدام متقابل میدانی ترجیح داده و این نشانه خویشتنداری است نه ضعف؛ تمایزی که اغلب در اظهارات مقامات اسرائیلی نادیده گرفته میشود.»
از نخستین شناسایی تا تیرهترین دوره روابط
روابط ترکیه و اسرائیل همواره تا این حد تیره نبوده است. ترکیه در مارس ۱۹۴۹، تنها چند هفته پس از پایان نخستین جنگ اعراب و اسرائیل، نخستین کشور مسلمانی بود که دولت تازه تأسیس اسرائیل را به رسمیت شناخت.
در دوران جنگ سرد، آنکارا با پیوستن به ناتو در سال ۱۹۵۲ به اردوگاه غرب نزدیک شد، اما همزمان از حق تعیین سرنوشت فلسطینیان نیز حمایت میکرد. حتی پس از به قدرت رسیدن اردوغان در سال ۲۰۰۲، رویکرد اولیه او نسبت به اسرائیل مثبت بود.
نقطه چرخش اصلی به سال ۲۰۰۹ بازمیگردد؛ زمانی که مشاجره تند میان اردوغان و شیمون پرز، رئیس وقت اسرائیل، در اجلاس داووس پس از جنگ غزه رخ داد و چند ماه بعد با بازگشت نتانیاهو به نخستوزیری، روابط به طور قاطع رو به وخامت گذاشت. اگرچه تلاشهای متعددی برای آشتی و عادیسازی صورت گرفت، اما تبادل اتهامات شخصی میان اردوغان و نتانیاهو همواره بر روابط دوجانبه سایه افکنده است.
از زمان حمله حماس به اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ ویرانگر متعاقب آن در غزه، تندترین اظهارات میان دو طرف رد و بدل شده است. اوفیر آکونیس، سرکنسول اسرائیل در نیویورک، اخیراً اردوغان را «افراطی» و «دیوانه» خوانده و او را به حمایت از کاروانهای دریایی برای شکستن محاصره غزه و همدستی با دشمنان اسرائیل متهم کرده است. او گفته بود: «شاید روزی اتفاقی در ترکیه رخ دهد و ما به وضعیتی بسیار بهتر بازگردیم، مانند دوران پیش از آنکه این مرد دیوانه دیدگاه خود را نسبت به اسرائیل تغییر دهد.»
در مقابل، اداره ارتباطات ترکیه اتهامات مقامات اسرائیلی را «نشانه دیگری از درماندگی دولتی دانسته که به دنبال فرار از پاسخگویی در قبال جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت است.»
سوریه؛ میدان رقابت جدید
سوریه امروز کانون اصلی این اختلافات است. هر دو رهبر، یعنی اردوغان و نتانیاهو، سالها با حکومت بشار اسد مخالف بودند، اما برکناری اسد در دسامبر ۲۰۲۴ توسط احمد الشرع، چهرهای که از سابقه سلفی به رهبری عملگرا تغییر مسیر داده، معادلات را دگرگون کرده است.
الشرع از نزدیکی ویژهای با آنکارا برخوردار است و همین امر حساسیت اسرائیل را برانگیخته است.
آساف اوریون، رئیس پیشین بخش برنامهریزی ستاد کل ارتش اسرائیل و پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی، سقوط اسد را برای اسرائیل «تحولی مثبت» میداند، زیرا یکی از مسیرهای اصلی اتصال محور مقاومت به رهبری ایران به جبهههای اسرائیل را قطع کرده است.
اما او به نیوزویک گفته است: «خلأ ایجاد شده در سوریه به طور فزایندهای توسط بازیگران سنی پر میشود که ریشه در جنبشهای جهادی دارند و از حمایت ترکیه برخوردارند؛ کشوری که سیاستش نسبت به اسرائیل به طور فزایندهای خصمانه شده است.»
به گفته اوریون، در سالهای اخیر در اسرائیل این برداشت شکل گرفته که «سوریه تحت حمایت ترکیه میتواند به چالشی برای امنیت ملی اسرائیل تبدیل شود که از برخی جهات حتی پیچیدهتر از چالش ایران است. ترکیه عضو ناتو است، ارتشی بزرگ، اقتصاد و صنعت دفاعی قابل توجهی دارد، روابط عمیقی با غرب دارد و جاهطلبی آشکاری برای گسترش حضور و نفوذ خود در سوریه و شامات دارد.»
واشنگتن میان دو متحد؛ ترامپ در آزمون دشوار
در همین حال، احمد الشرع تنها مورد حمایت آنکارا نیست. دونالد ترامپ بارها از اردوغان به دلیل نقش او در زمینهسازی برای احیای روابط واشنگتن و دمشق تمجید کرده است. ترامپ تاکنون سه بار با الشرع دیدار کرده که آخرین آن در نشست اخیر ناتو در آنکارا بوده است.
این گرم شدن روابط به همکاری امنیتی عمیقتر و لغو تحریمهای آمریکا علیه سوریه منجر شده است؛ از جمله تصمیم وزارت خارجه آمریکا برای حذف نام سوریه از فهرست کشورهای حامی تروریسم برای نخستین بار از زمان ایجاد این فهرست در سال ۱۹۷۹.
اما همین تحسین مکرر ترامپ از اردوغان و الشرع، خشم نتانیاهو را برانگیخته است؛ کسی که میکوشد حضور ترکیه در سوریه را بخشی از یک دستور کار توسعهطلبانه و خصمانه معرفی کند. اوریون میگوید: «با توجه به میزان سرمایهگذاری آنکارا برای گسترش حضور خود در سوریه، حمایت رئیسجمهور ترامپ از اردوغان و الشرع در اسرائیل منشأ نگرانی است.»
این تحولات در حالی رخ میدهد که شش ماه پس از جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نشانههایی از تنش میان ترامپ و نتانیاهو نیز پدیدار شده است. ترامپ پیشتر نیز سابقه انتقاد از حملات اسرائیل در سوریه را دارد، به ویژه در جریان درگیریهای سال گذشته میان شبهنظامیان دروزی با نیروهای امنیتی سوریه.
آخرین حمله اسرائیل به سوریه نیز با واکنش منفی واشنگتن روبهرو شد. تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه این کشور در امور سوریه، اقدام اسرائیل را «تنشزایی غیرضروری» خواند و تاکید کرد که اسرائیل برخلاف ادعای یسرائیل کاتس، وزیر جنگ اسرائیل، هشدار قبلی نداده است.
باراک خود نیز به دلیل اظهاراتش درباره بلندیهای جولان جنجالآفرین شد؛ پس از آنکه ابتدا گفت اسرائیل این منطقه را از سال ۱۹۶۷ «همچنان در اشغال» دارد، اما بعداً تصمیم ترامپ در سال ۲۰۱۹ برای به رسمیت شناختن حاکمیت اسرائیل بر جولان را تأیید کرد.
با این حال، ناظران ترکیهای، باراک را چهرهای کلیدی در بهبود روابط آمریکا و ترکیه میدانند. تلجی اظهارات اولیه او درباره سوریه را «نمونهای بارز از تغییر در حمایت سنتی آمریکا از اسرائیل» توصیف کرده است.
در مجموع، نیوزویک نتیجه میگیرد که در حالی که نگاهها به پرونده ایران دوخته شده، این رقابت ترکیه و اسرائیل بر سر آینده سوریه است که میتواند به بزرگترین چالش ژئوپلیتیک دولت ترامپ در خاورمیانه تبدیل شود؛ رقابتی که مدیریت نادرست آن، حتی خطر درگیری میان دو متحد آمریکا را در پی خواهد داشت.
نظرات (0)