تجارت دوجانبه ایران و گرجستان در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ با جهشی قابل توجه همراه شد، اما جزئیات آمار از یک رشد نامتوازن حکایت دارد؛ رشدی که ستون اصلی آن بازصادرات خودرو از مسیر تفلیس بوده است.
بر اساس گزارشها، ارزش مبادلات دو کشور در ششماه نخست ۲۰۲۶ به ۲۳۱.۴ میلیون دلار رسیده که در مقایسه با ۱۳۹ میلیون دلار در دوره مشابه سال گذشته، رشد حدود ۶۶ درصدی را نشان میدهد. با این حال، این افزایش به معنای تعمیق همهجانبه مناسبات اقتصادی نیست و عمدتاً از محل جهش صادرات گرجستان به ایران رقم خورده است.
تراز تجارت؛ رشد از کدام سو آمد؟
آمار ارائهشده از سوی سیده فاطمه مقیمی، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و گرجستان و همچنین آمار رسمی گرجستان، تصویر روشنتری از ترکیب این رشد ارائه میدهد. صادرات گرجستان به ایران در این بازه به حدود ۱۰۶ تا ۱۰۷ میلیون دلار (۱۰۶.۸ میلیون دلار طبق آمار رسمی تفلیس) رسیده است؛ رقمی که در نیمه نخست ۲۰۲۵ تنها حدود ۱۴.۶ میلیون دلار بود. این یعنی رشد خیرهکننده ۶۲۹ درصدی صادرات گرجستان به ایران.
در مقابل، صادرات ایران به گرجستان در همین دوره ۱۲۴.۵ میلیون دلار بوده و تقریباً در سطح سال گذشته باقی مانده است. به این ترتیب از افزایش حدود ۹۲ میلیون دلاری کل تجارت دو کشور، سهم غالب به گرجستان اختصاص دارد و تراز تجاری به نفع تهران همچنان مثبت اما کمفاصله باقی مانده است.
این تحول در شرایطی رخ داده که هر دو اقتصاد با محدودیتهای بانکی ناشی از تحریمها، الزامات سختگیرانه مقررات مالی و همچنین تحولات امنیتی منطقه قفقاز روبهرو هستند. با وجود این موانع، فعالان اقتصادی دو طرف توانستهاند مسیر مبادلات را حفظ کرده و حتی حجم آن را افزایش دهند.
خودرو؛ موتور اصلی جهش
مهمترین عامل جهش صادرات گرجستان، خودرو بوده است. گرجستان در سالهای اخیر به یکی از کانونهای واردات، تجارت و بازصادرات خودرو در منطقه تبدیل شده و از این ظرفیت در تجارت با ایران نیز بهره برده است.
در نیمه نخست ۲۰۲۶ بیش از پنج هزار دستگاه خودروی سواری از گرجستان به ایران صادر شده است؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته تنها پنج دستگاه بود. این اختلاف چشمگیر نشان میدهد رشد ۶۶ درصدی تجارت ایران و گرجستان بیش از آنکه ناشی از افزایش تقاضا برای کالاهای تولیدی دو کشور باشد، محصول فعال شدن ظرفیت بازصادراتی گرجستان است.
به عبارت دیگر، بخشی از آنچه در آمار به عنوان صادرات گرجستان ثبت شده، در واقع بازصادرات خودروهایی است که از مبادی دیگر وارد این کشور شده و سپس به مقصد ایران حمل شدهاند. همین موضوع تفسیر رشد اخیر را تغییر میدهد و آن را از یک توسعه متوازن به یک رشد فنی و واسطهمحور تبدیل میکند.
گرجستان؛ بازار کوچک، گذرگاه بزرگ
گرجستان با جمعیتی حدود چهار میلیون نفر بازار مصرفی محدودی دارد و از این منظر نمیتواند مقصدی راهبردی برای صادرات انبوه تلقی شود. اهمیت اقتصادی این کشور برای ایران نه در اندازه بازار داخلی، بلکه در موقعیت جغرافیایی و لجستیکی آن نهفته است.
قرار گرفتن در ساحل شرقی دریای سیاه، برخورداری از شبکه جادهای، ریلی و بندری متصل به قفقاز و اروپا، گرجستان را به حلقهای مهم در طرحهای اتصال آسیا به اروپا تبدیل کرده است؛ بهویژه در چارچوب کریدور میانی یا ترانسخزر که چین و آسیای مرکزی را از مسیر دریای خزر، جمهوری آذربایجان و گرجستان به بازارهای اروپایی پیوند میدهد.
در همین راستا، بانک جهانی در ژوئن ۲۰۲۶ پروژهای به ارزش بیش از ۷۵۰ میلیون دلار برای تقویت بخش گرجستانی کریدور ترانسخزر تصویب کرد که سهم تأمین مالی بانک جهانی از آن ۳۷۲ میلیون دلار اعلام شده است. هدف این پروژه توسعه زیرساختهای ریلی و جادهای، افزایش ظرفیت حمل بار، نوسازی ناوگان ریلی و خرید تجهیزات جدید برای ارتقای کارایی و تابآوری این مسیر است.
بانک جهانی پیشتر نیز بر ظرفیت کریدور میانی برای افزایش حجم بار و کاهش زمان حملونقل در صورت انجام اصلاحات و سرمایهگذاریهای لازم تأکید کرده بود. در سالهای اخیر کشورهای واقع در این مسیر سرمایهگذاریهای گستردهای برای تبدیل آن به جایگزینی برای مسیرهای سنتی تجارت آسیا-اروپا انجام دادهاند.
برای ایران، این ظرفیت به معنای امکان استفاده از گرجستان نه فقط به عنوان مقصد نهایی کالا، بلکه به عنوان هاب ترانزیتی و لجستیکی است. کالاهای ایرانی میتوانند پس از ورود به گرجستان از طریق بنادر دریای سیاه و شبکه حملونقل این کشور به مقاصد گستردهتری در منطقه و اروپا منتقل شوند.
سبد صادراتی ایران؛ ثبات بدون جهش
در سوی دیگر مبادلات، صادرات ۱۲۴.۵ میلیون دلاری ایران نشان میدهد کالاهای ایرانی همچنان حضور قابل توجهی در بازار گرجستان دارند، اما آهنگ رشد آن همپای واردات از این کشور نبوده است.
عمده اقلام صادراتی ایران به گرجستان را محصولات پلاستیکی، میوه و سبزیجات، شیشه، مواد شیمیایی و مصنوعات آهنی تشکیل میدهد. در کنار این گروهها، مصالح ساختمانی از جمله فولاد، سیمان و سنگ ظرفیت قابل توجهی برای افزایش سهم در بازار گرجستان دارد. در حوزه کشاورزی و صنایع غذایی نیز محصولاتی مانند لبنیات، خشکبار، میوه و سبزیجات و مواد غذایی فرآوریشده میتوانند حضور پررنگتری بیابند.
کارشناسان معتقدند راهبرد صادراتی ایران نباید صرفاً بر فروش مستقیم به مصرفکننده گرجی متمرکز باشد. با توجه به محدودیت اندازه بازار داخلی گرجستان، ارتقای ارزش افزوده و حرکت از مواد خام و محصولات کمفرآوری به سمت کالاهای صنعتی و فرآوریشده میتواند ارزش تجارت را بدون نیاز به افزایش شدید حجم فیزیکی صادرات بالا ببرد. صنایعی مانند محصولات پتروشیمی و پلاستیکی، فولاد، مصالح ساختمانی نوین و صنایع غذایی فرآوریشده در این چارچوب اولویت دارند.
همچنین اگر همکاری دو کشور از مبادله صرف کالا فراتر رفته و به حوزه ترانزیت و خدمات لجستیک گسترش یابد، حجم واقعی مناسبات اقتصادی بسیار فراتر از رقم تجارت دوجانبه خواهد بود. توسعه حملونقل جادهای و ریلی، انبارداری، خدمات بیمه، امور گمرکی و خدمات تجاری میتواند تقاضای جدیدی برای هر دو اقتصاد ایجاد کند.
مانع قدیمی؛ محدودیتهای بانکی و مالی
با وجود چشمانداز مثبت، محدودیتهای مالی و بانکی همچنان مهمترین مانع توسعه روابط اقتصادی تهران و تفلیس به شمار میرود. تحریمهای ایران از یک سو و الزامات سختگیرانه نظام بانکی گرجستان در حوزه مقابله با پولشویی و تطبیق با استانداردهای بینالمللی از سوی دیگر، هزینه و ریسک مبادلات را بالا نگه داشته است.
فعالان بخش خصوصی تأکید دارند بدون ایجاد سازوکارهای پایدار تسویه، تقویت همکاریهای بانکی و تعریف مسیرهای مطمئن حملونقل و بیمه، رشد اخیر که عمدتاً بر بازصادرات خودرو استوار بوده، به رابطهای پایدار و متوازن تبدیل نخواهد شد.
در مجموع، آمار نیمه نخست ۲۰۲۶ نشان میدهد تجارت ایران و گرجستان ظرفیت جهش دارد، اما پایداری این مسیر نیازمند متنوعسازی سبد صادراتی ایران، بهرهگیری هوشمند از موقعیت ترانزیتی گرجستان در کریدور میانی و رفع گرههای بانکی است؛ سه ضلعی که میتواند گرجستان را از یک بازار کوچک به دروازهای برای حضور گستردهتر ایران در بازارهای دریای سیاه و اروپا تبدیل کند.
نظرات (0)