وابستگی بیش از حد به دلار در تجارت خارجی و ذخایر ارزی، یکی از نقاط آسیبپذیری اقتصادهای در حال توسعه از جمله ایران به شمار میرود. هر تغییر در سیاستهای پولی آمریکا، نوسان نرخ بهره یا تشدید تحریمها میتواند به سرعت بر قیمت کالاهای وارداتی، نرخ تورم و دسترسی به منابع ارزی اثر بگذارد. به همین دلیل، ایده تشکیل سبد ارزی متنوع بهعنوان راهکاری برای افزایش تابآوری و صیانت از استقلال اقتصادی دوباره در کانون توجه قرار گرفته است.
سبد ارزی چیست و چرا مهم است؟
سبد ارزی به معنای توزیع ذخایر و مبادلات میان چند ارز معتبر به جای تمرکز بر یک ارز واحد است. این رویکرد با منطق مدیریت ریسک طراحی میشود؛ به طوری که افت ارزش یک ارز با ثبات ارز دیگر متعادل شود و کل سبد دچار نوسان شدید نشود. ترکیبی از ارزهایی مانند یورو، یوآن چین، روبل روسیه، روپیه هند، درهم امارات و حتی ارزهای منطقهای میتواند جایگزین اتکای صرف به دلار شود.
برای کشوری با تجارت گسترده منطقهای، نگهداری ذخایر متناسب با ترکیب واقعی واردات و صادرات منطقیتر است. اگر بخش بزرگی از واردات از چین و امارات انجام میشود، سهم یوآن و درهم در ذخایر نیز باید بازتاب همین واقعیت باشد.
موج جهانی فاصله گرفتن از دلار
گرایش به کاهش سهم دلار پدیدهای جهانی است. چین و روسیه بخش عمده تجارت دوجانبه خود را با یوآن و روبل تسویه میکنند، هند برای خرید انرژی از سازوکار روپیه-روبل استفاده کرده و اعضای بریکس به دنبال ایجاد چارچوبهای تسویه با ارزهای ملی هستند. بر اساس گزارشهای صندوق بینالمللی پول، سهم دلار از ذخایر ارزی بانکهای مرکزی جهان از بیش از ۷۲ درصد در اوایل دهه ۲۰۰۰ به حدود ۵۸ درصد کاهش یافته است؛ روندی که از چندقطبی شدن نظام پولی جهان حکایت دارد.
کاربرد سبد ارزی در شرایط تحریم
در اقتصاد تحت تحریم، کارکرد سبد ارزی دوچندان میشود. محدودیت دسترسی به سوئیفت و ریسک مسدودسازی داراییهای دلاری نشان داد که تمرکز بر یک کانال ارزی میتواند به ابزار فشار تبدیل شود. استفاده از پیمانهای پولی دوجانبه با شرکای اصلی تجاری از جمله چین، روسیه، ترکیه، عراق و هند، امکان تسویه مستقیم با ارز ملی هر کشور را فراهم میکند و نیاز به دلار واسط را کاهش میدهد.
این شیوه افزون بر کاهش کارمزد تبدیل و انتقال، سرعت تجارت را بالا میبرد و احتمال بلوکه شدن منابع را کم میکند. برای صادرکنندگان نیز دریافت درآمد با ارزی که در بازار مقصد قابل استفاده است، مزیت عملیاتی ایجاد میکند.
وظیفه سیاستگذار ارزی
اجرای موفق سبد ارزی نیازمند طراحی دقیق بانک مرکزی است. ترکیب بهینه سبد باید بر اساس الگوی تجارت خارجی، ترکیب واردات کالاهای اساسی، مقاصد صادراتی و سررسید بدهیهای خارجی تعیین شود. توسعه بازار متشکل ارزی، ارائه ابزارهای پوشش ریسک برای فعالان اقتصادی و شفافسازی در تخصیص ارز، پیشنیازهای نهادی این مسیر هستند.
برخی اقتصاددانان همچنین تقویت ذخایر طلا را به عنوان مکمل سبد ارزی پیشنهاد میکنند تا در دورههای بحران، پشتوانهای باثبات برای داراییهای ملی وجود داشته باشد.
فرصتها و چالشهای پیش رو
متنوعسازی ارزی میتواند اثر نوسانات دلار بر تورم وارداتی را محدود کند، قدرت چانهزنی در مذاکرات تجاری را افزایش دهد و هزینههای مبادله را کاهش دهد. با این حال، موانعی مانند نقدشوندگی پایین برخی ارزهای منطقهای، نبود زیرساخت تسویه آنی، تفاوت مقررات بانکی و ضرورت اعتماد متقابل میان کشورها باید به تدریج برطرف شود.
تحلیلگران تأکید میکنند که موفقیت این راهبرد در گرو دیپلماسی اقتصادی فعال، گسترش روابط کارگزاری بانکی و ایجاد سازوکارهای پایدار تهاتر و تسویه است. در چنین چارچوبی، سبد ارزی نه یک اقدام فنی مقطعی، بلکه بخشی از راهبرد کلان استقلال و امنیت مالی کشور خواهد بود که میتواند در برابر تلاطمهای اقتصاد جهانی، حاشیه امن بیشتری ایجاد کند.
نظرات (0)