النینو، نوسان طبیعی و قدرتمند اقلیمی که هزاران کیلومتر دورتر در آبهای اقیانوس آرام شکل میگیرد، این روزها به کانون امید و انتظار در فلات مرکزی ایران تبدیل شده است. پیشبینیهای هواشناسی از احتمال وقوع دوباره این پدیده در سال آبی پیشرو حکایت دارد و همین موضوع نگاهها را به آسمان پاییز و سرنوشت زایندهرود دوخته است؛ رودخانهای که حیات اصفهان و تعادل اکولوژیک تالاب گاوخونی به آن وابسته است.
النینو چیست و چرا بر بارش ایران اثر میگذارد؟
النینو به گرمشدن غیرمعمول و فراتر از حد طبیعی سطح آب در بخشهای مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی گفته میشود. این گرمایش اگرچه در محدوده اقیانوس رخ میدهد، اما از طریق تغییر در الگوهای فشار هوا، بادهای تجارتی و گردش عمومی جو، میتواند آبوهوای مناطق بسیار دوردست را نیز دستخوش تغییر کند. به همین دلیل دانشمندان آن را بخشی از نوسان بزرگتر «انسو» (ENSO) میدانند؛ سامانهای که نوسانات آن در بسیاری از نقاط جهان با افزایش یا کاهش بارش همراه میشود.
ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست. مطالعات اقلیمشناسی در دو دهه گذشته نشان داده است که در فازهای النینو، احتمال وقوع دورههای مرطوبتر در بخشهایی از کشور افزایش مییابد. پژوهشهای جدیدتر نیز بهطور مشخص از همبستگی میان النینو و ناهنجاری مثبت بارش در حوضههای آبریز مختلف ایران، از جمله فلات مرکزی، خبر میدهند. اهمیت این همبستگی از آنجاست که بیشترین سهم بارش و تغذیه منابع آب زیرزمینی و سطحی کشور در نیمه سرد سال رخ میدهد و اگر یک پاییز و زمستان پربارش رقم بخورد، میتواند روانآبها را تقویت کرده و ذخایر سدها را تا حدی ترمیم کند.
تابستانی متفاوت برای زایندهرود پس از سالها خشکی
در همین حال، زایندهرود تابستان امسال تجربهای متفاوت را پشت سر گذاشت. حامد یزدیان، نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی، با اشاره به استمرار جریان آب در بستر رودخانه طی ماههای گرم سال گفت: به لطف بارشهای نسبتا مناسب اواخر زمستان و اوایل بهار گذشته، پس از چند سال خشکی ممتد، امسال توانستیم برای مدتی قابل توجه جریان آب را در زایندهرود حفظ کنیم.
به گفته او، این استمرار نتیجه پیگیریهای مستمر و برنامهریزی برای توزیع متناسب منابع موجود بوده است. جاری ماندن آب علاوه بر ایجاد نشاط اجتماعی و تلطیف فضای شهری، برای کشاورزان شرق و غرب اصفهان نیز فرصتی فراهم کرد تا با اطمینان بیشتری برای برداشت و فروش محصولات خود برنامهریزی کنند. یکی از نشانههای ملموس این وضعیت، جاری بودن آب در مادیهای تاریخی شهر اصفهان بود؛ مادیهایی که سالها خشک مانده بودند و امسال دوباره طراوت را به محلات شهر بازگرداندند.
با این حال یزدیان تأکید کرد که این شرایط پایدار و دائمی نیست. او تصریح کرد: از ابتدا قرار بود میزان بازگشایی آب متناسب با موجودی سد زایندهرود تنظیم شود تا حداقل ذخیره برای سال آبی آینده باقی بماند. اکنون که ذخیره سد در حال نزدیک شدن به آستانه بحرانی است، به احتمال زیاد در نیمه شهریورماه جریان رودخانه بار دیگر قطع خواهد شد.
مطالبه قدیمی؛ سهم تالاب گاوخونی از آب
در کنار نگرانی برای مصارف شرب و کشاورزی، موضوع حقآبه محیط زیست نیز دوباره مطرح شده است. نماینده اصفهان با اشاره به وضعیت تالاب گاوخونی در انتهای حوضه زایندهرود گفت: انتظار ما از وزارت نیرو این است که در پایان این دوره رهاسازی، در صورت امکان بخشی از آب نیز به سمت تالاب گاوخونی روانه شود. این حق طبیعی و قانونی تالاب است و سازمان حفاظت محیط زیست نیز باید پیگیریهای لازم را انجام دهد.
تالاب گاوخونی که در سالهای اخیر به دلیل قطع حقآبه و خشکسالیهای پیاپی با بحران شدید گردوغبار و از بین رفتن پوشش گیاهی مواجه شده، به اعتقاد کارشناسان محیط زیست، شاخص اصلی سلامت کل حوضه زایندهرود محسوب میشود. احیای واقعی رودخانه زمانی معنا پیدا میکند که آب تنها به محدوده شهری اصفهان یا بازههای کوتاهمدت محدود نماند و جریان تا مقصد طبیعی خود یعنی تالاب ادامه یابد.
پاییز پیشرو؛ بارانی که از مهر میآید؟
نگاهها اکنون به پیشبینیهای فصلی دوخته شده است. یزدیان با استناد به گزارشهای سازمان هواشناسی و مراکز تخصصی اقلیمی اظهار کرد: بر اساس آخرین پیشبینیها، احتمال شکلگیری النینو در سال آبی جاری مطرح شده و در صورت تحقق آن، انتظار میرود بارشهای پاییزی قابل توجهی داشته باشیم که ممکن است از اوایل مهرماه آغاز شود.
او افزود: اگر حجم بارشها به اندازهای باشد که بتوان نسبت به تأمین ذخیره مطمئن برای سال آینده اطمینان نسبی پیدا کرد، امکان برنامهریزی برای کشت پاییزه کشاورزان نیز فراهم خواهد شد. این موضوع برای هزاران خانوار کشاورز در حوضه زایندهرود که معیشتشان به آب وابسته است، اهمیتی حیاتی دارد.
البته کارشناسان هواشناسی تأکید میکنند که پیشبینیهای فصلی همواره با درجهای از عدم قطعیت همراه است و النینو به تنهایی تعیینکننده میزان بارش در یک منطقه خاص نیست. تعامل این پدیده با دیگر سامانههای جوی مؤثر بر خاورمیانه و فلات ایران، از جمله پرفشار جنب حاره و سامانههای سودانی و مدیترانهای، نقش نهایی را در میزان و پراکنش بارش ایفا خواهد کرد.
باران کافی نیست؛ مدیریت، حلقه مفقوده احیا
با وجود امیدواری به پاییزی پربارش، متخصصان حوزه آب یک نکته کلیدی را یادآور میشوند: بارش حتی اگر فراتر از نرمال باشد، تا زمانی که به «آب پایدار» تبدیل نشود، نمیتواند زایندهرود را نجات دهد. تبدیل بارش به آب پایدار نیازمند زنجیرهای از مدیریت هوشمند است؛ از پیشبینی و ذخیرهسازی سیلابها در بالادست تا توزیع عادلانه و زمانبندیشده در پاییندست، از کنترل برداشتهای غیرمجاز تا اجرای الگوی کشت کمآببر.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که در دورههای ترسالی نیز بدون حکمرانی دقیق آب، بخش عمده روانآبها هدر رفته یا به مصارف ناپایدار اختصاص یافته است. در مقابل، ذخیرهسازی اصولی در سالهای پربارش و صرفهجویی و مدیریت مصرف در سالهای خشک میتواند فرصتهای اقلیمی مانند النینو را به دستاوردی ماندگار تبدیل کند.
اکنون اصفهان در آستانه یک دو راهی اقلیمی قرار دارد. اگر پیشبینیها درست از آب درآید و مهرماه با بارانهای مؤثر آغاز شود، میتوان امیدوار بود بخشی از کسری مخزن سد جبران شده و دست مدیران برای تصمیمگیری در سال آبی جدید بازتر شود. اما آنچه سرنوشت نهایی زایندهرود را رقم میزند، نه فقط ابرهای پاییزی، بلکه اراده برای مدیریت یکپارچه حوضه آبریز است؛ مدیریتی که کشاورزی، شرب، صنعت و محیط زیست را بهطور متوازن ببیند و «امید آبی» این روزهای اصفهان را از یک انتظار فصلی به جریانی دائمی در بستر رودخانه و رگهای حیاتی تالاب گاوخونی تبدیل کند.
نظرات (0)