آیتالله احمد مبلغی، عضو مجلس خبرگان رهبری و نماینده ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، با انتقاد از نگاه سطحی و احساسی به مسئله وحدت، خواستار عبور از توصیههای اخلاقی و حرکت بهسوی تأسیس یک نظام علمی و فقهی منسجم برای وحدت اسلامی شد. او تأکید کرد بدون نظریهپردازی دقیق، ظرفیت عظیم قرآن، سنت و علوم اسلامی در خدمت تقریب مذاهب قرار نخواهد گرفت.
به گزارش خبرنگار مهر، این سخنان روز هفتم شهریور در چهلمین کنفرانس وحدت اسلامی که به مناسبت میلاد پیامبر اعظم (ص) و هفته وحدت در سالن همایشهای پژوهشگاه مطالعات تقریبی در قم برگزار شد، مطرح شد. آیتالله مبلغی که بهعنوان استاد درس خارج حوزه علمیه در این نشست سخن میگفت، طرحی نظری برای بازتعریف مبانی و ساختار علمی وحدت اسلامی ارائه کرد.
اختلال ادراکی نسبت به وحدت و ضرورت نظریهپردازی
آیتالله مبلغی با اشاره به پیشرفتهای سالهای اخیر در حوزه گفتمان وحدت گفت: با وجود دستاوردهای قابل توجه، به دلیل ریشههای تاریخی تعصب و فعالیت جریانهای مخالف تقریب، هنوز در برخی سطوح فکری و رفتاری با نوعی اختلال ادراکی نسبت به وحدت مواجه هستیم.
وی فقدان یک نظریه منسجم را عامل اصلی این وضعیت دانست و افزود: وقتی از یک خاستگاه نظری تعریفشده حرکت نکنیم، علوم و دانشهای اسلامی نیز در مسیر تحقق وحدت فعال نمیشوند. حوزه علمیه باید پیشگام شود و نظریهای را صورتبندی کند که مجموعه ظرفیتهای قرآن، سنت، فقه، کلام، فلسفه شریعت و علوم اجتماعی را در یک منظومه واحد به کار گیرد.
به گفته او، بدون چنین منظومهای، وحدت به سلایق شخصی و تصمیمهای مقطعی وابسته میماند و در برابر بحرانهای پیچیده و متغیر جهان اسلام، توان پاسخگویی روشمند خود را از دست میدهد. از این رو به تعبیر وی، «ما به یک نظام وحدت نیاز داریم که قدرت تولید و بازتولید داشته باشد».
از جعل تکوینی امت تا جعل تشریعی اخوت
این استاد حوزه علمیه، نخستین لایه نظری وحدت را مفهوم «جعل تکوینی امت» عنوان کرد و توضیح داد: پیش از ورود به احکام فقهی وحدت، باید به این حقیقت قرآنی توجه کرد که امت اسلامی یک واقعیت اجتماعی و الهی است، نه صرفاً حاصل یک قرارداد سیاسی یا اراده اعتباری.
وی با استناد به آیات قرآن تأکید کرد: «امت بودن» مسلمانان حتی در صورت بروز اختلاف و تفرقه از میان نمیرود. حتی اگر امت دچار تشتت و منازعه شود، اصل تعلق آن به پیکره واحده اسلامی باقی است و نمیتوان با وقوع اختلاف، حقیقت «امت واحده» را منتفی دانست.
لایه دوم از نظر آیتالله مبلغی، «جعل تشریعی اخوت» است. او با اشاره به آیه شریفه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» گفت: قرآن در این آیه صرفاً به مؤمنان توصیه نمیکند که با هم برادر باشند، بلکه اخوت را بهعنوان یک وضعیت تشریعی برای جامعه ایمانی تثبیت میکند. به همین دلیل است که بلافاصله پس از بیان این اصل، فرمان «فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ» مطرح میشود؛ یعنی اصل برادری حتی با وقوع نزاع پابرجاست و در صورت بروز اختلاف، باید مناسبات اجتماعی دوباره بر اساس همین اصل اصلاح و تنظیم شود.
جای خالی فقه وحدت در حوزههای علمیه
نماینده مجلس خبرگان یکی از مهمترین خلأهای کنونی را فقدان باب مستقل و منسجم با عنوان «فقه وحدت» دانست و تصریح کرد: چگونه ممکن است موضوعی با این جایگاه در قرآن و روایات، فاقد فقه مستقل و توسعهیافته باشد؟ وقتی از مبانی بالادستی حرکت کنیم، ناگزیر باید به فقه وحدت برسیم.
وی مجموعهای از قواعد مغفول در منابع دینی را سرمایهای بزرگ برای ساخت این فقه برشمرد و گفت: قواعدی همچون تحابب، تزاور، تهادی، تغافل، تعاشر و تعایش و دهها قاعده دیگر، ظرفیتهایی هستند که به دلیل نبود باب مستقلی برای فقه وحدت، بهصورت پراکنده در متون روایی باقی ماندهاند و نظاممند نشدهاند.
آیتالله مبلغی در منظومه پیشنهادی خود از مفاهیمی چون «فقه اخوت»، «فقه مصلحت امت» و «احکام اضطراری امت» نیز نام برد و پرسید: وقتی برای افراد و موضوعات مختلف، احکام ثانویه و وضعیت اضطراری در فقه پیشبینی شده، چرا برای «امت» با آن گستره تاریخی و اجتماعی، احکام مربوط به شرایط استثنایی و بحرانی کمتر مورد بحث قرار گرفته است؟ به گفته او، مصلحت امت باید بهعنوان موضوعی جدی و مستقل در فقه مورد کاوش قرار گیرد.
فقه وسطیت، فقه شهادت و مرحله تنزیل
این استاد درس خارج، بخش دیگری از طرح خود را «فقه وسطیت» نامید و با استناد به آیه «وَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ» تأکید کرد: مفهوم «امت وسط» یکی از پربارترین ظرفیتهای قرآنی برای طراحی نظریه وحدت است. وسطیت در قرآن با مسئولیت اجتماعی و تاریخی امت گره خورده و امت اسلامی باید بتواند در برابر ملتها و در عرصه تحولات جهانی، نقش «شاهد» را ایفا کند.
بر همین اساس، او از ضرورت طرح «فقه شهادت» نیز سخن گفت و افزود: هدف این نیست که تنها بخشی از جامعه اسلامی در برابر ظلم و بحرانهای جهان اسلام مسئولیتپذیر باشد، بلکه تمام امت باید از ظرفیت ایفای نقش شاهد بر تحولات برخوردار شود.
آیتالله مبلغی یکی از حلقههای کمتر مورد توجه در مطالعات وحدت را مرحله «تنزیل» دانست و گفت: حتی اگر مبانی، نظریهها و قواعد بهدرستی استخراج شوند، کار پایان نیافته است؛ تبدیل قواعد کلان به راهبردهای اجرایی در مسائل پیچیده اجتماعی، خود دانش و مهارتی مستقل میطلبد.
وی افزود: تنزیل مسائل اجتماعی کار آسانی نیست و به جامعنگری، راهبردپردازی و ایجاد بسترهای مناسب نیاز دارد. از این رو سیاستگذاران، راهبردپردازان، حوزه و دانشگاه باید بهصورت مشترک درباره چگونگی پیادهسازی قواعد وحدت در شرایط واقعی و بحرانهای جهان اسلام کار کنند.
فراخوان برای فعال شدن علوم اسلامی
آیتالله مبلغی با تأکید بر اینکه وحدت یک امر اجتماعی و هویتی است، بر ضرورت بهرهگیری از جامعهشناسی و مطالعات هویت تأکید کرد و گفت: بدون شناخت هویت امت و سنن الهی حاکم بر جامعه، نمیتوان نظریهای جامع درباره وحدت شکل داد.
وی در این زمینه به ظرفیت اندیشههای علامه طباطبایی، شهید صدر و شهید مطهری اشاره کرد و خواستار بسیج علوم مختلف اسلامی و انسانی در خدمت نظریه وحدت شد. به گفته او، علوم اسلامی نباید نسبت به موضوع وحدت بیطرف و منفعل بمانند؛ فقه باید وارد میدان شود و در کنار آن، کلام شریعت، فلسفه شریعت و سایر دانشها نیز توسعه یابد.
این عضو مجلس خبرگان در جمعبندی سخنان خود تصریح کرد: «امروز وحدت برای ما یک ارزش است، اما هنوز یک نظام نیست که بتواند حرکت ایجاد کند.» تبدیل وحدت از یک ارزش پذیرفتهشده به نظامی علمی، فقهی و راهبردی، میتواند ظرفیت عظیم قرآن، سنت، حوزه و دانشگاه را برای پاسخگویی به چالشهای نوپدید جهان اسلام فعال کند و از وابستگی آن به سلایق فردی جلوگیری نماید.
نظرات (0)