ظاهر ناگهانی یک ماهی غولپیکر، نقرهای و روبانمانند در سواحل معمولاً کافی است تا شبکههای اجتماعی پر از هشدار درباره زلزله و سونامی شود. این ماهی که در ایران با نام «پاروماهی» و در جهان با نام «اُرفیش» یا «ماهی پارویی» شناخته میشود، سالهاست در کانون یک افسانه قدیمی و یک بحث علمی قرار دارد.
پاروماهی چیست؟ بلندترین ماهی استخوانی جهان
پاروماهی با نام علمی Regalecus glesne بلندترین ماهی استخوانی شناختهشده در جهان است. طول بدن این آبزی میتواند به ۸ تا ۱۱ متر و در موارد نادر حتی بیشتر برسد، وزنش از ۲۰۰ کیلوگرم عبور کند و به دلیل زندگی در اعماق ۲۰۰ تا ۱۰۰۰ متری اقیانوس، به ندرت توسط انسان دیده میشود.
بدن بسیار کشیده و فشرده، رنگ نقرهای براق با خالهای تیره، باله پشتی سرخرنگ و تاجمانندی که از سر تا دم ادامه دارد، ظاهری شبیه به یک روبان غولپیکر یا حتی موجودی افسانهای به آن داده است. همین ظاهر غیرعادی باعث شده ملوانان در گذشته آن را با «مار دریایی» اشتباه بگیرند.
برخلاف چهره ترسناکش، پاروماهی کاملاً بیآزار است. دهانی کوچک و بدون دندانهای بزرگ دارد، نمیتواند شکارچی خطرناکی باشد و غذای اصلیاش را کریل، پلانکتون، سختپوستان ریز و ماهیهای کوچک تشکیل میدهد. این ماهی فاقد پولکهای معمول است و بدنش با مادهای لزج به نام «گوانین» پوشیده شده که درخشش نقرهای خاصی ایجاد میکند.
افسانه «پیامآور خدای دریا» از کجا آمد؟
در فرهنگ ژاپن، پاروماهی با نام «ریوگو نو تسوکای» (Ryugu no Tsukai) به معنای «پیامآور کاخ خدای دریا» شناخته میشود. بر اساس باورهای کهن، این ماهی که در اعماق تاریک زندگی میکند، تنها زمانی به سطح آب و سواحل میآید که میخواهد هشداری از جانب خدایان دریا درباره فاجعهای قریبالوقوع به انسانها برساند.
این باور پس از زمینلرزه و سونامی ویرانگر توهوکو در سال ۲۰۱۱ به شدت تقویت شد. گزارشها حاکی از آن بود که در ماههای پیش از آن زلزله ۹ ریشتری، حدود ۲۰ قطعه پاروماهی در سواحل ژاپن به گل نشسته یا توسط ماهیگیران صید شده بودند. همین همزمانی، برای بسیاری به «سند» ارتباط این ماهی با زلزله تبدیل شد و هر بار که از آن زمان تاکنون پاروماهی در ژاپن، فیلیپین، کالیفرنیا یا سواحل دیگر دیده شده، موجی از نگرانی و پیشبینی زلزله به راه افتاده است.
علم چه میگوید؟ هیچ رابطه علت و معلولی اثبات نشده است
با وجود جذابیت این افسانه، جامعه علمی تاکنون هیچ رابطه معنادار و اثباتشدهای میان ظاهر شدن پاروماهی و وقوع زمینلرزه یا سونامی پیدا نکرده است. مطالعات متعددی در ژاپن که یکی از زلزلهخیزترین کشورهای جهان است، این فرضیه را بررسی کردهاند.
برای نمونه، پژوهشی که در سال ۲۰۱۹ در مجله معتبر Bulletin of the Seismological Society of America منتشر شد، سوابق مشاهده ماهیان اعماقزی از جمله پاروماهی را با فهرست زمینلرزههای بزرگ ژاپن مقایسه کرد و به این نتیجه رسید که همزمانیها کاملاً تصادفی بوده و از نظر آماری معنادار نیست. به بیان ساده، تعداد دفعاتی که پاروماهی دیده شده اما زلزلهای رخ نداده، بسیار بیشتر از موارد همزمانی بوده است.
زلزلهشناسان تأکید میکنند سازوکار وقوع زلزله در اعماق پوسته زمین و گسلهای تکتونیکی رخ میدهد و هیچ مکانیسم شناختهشدهای وجود ندارد که بتواند ماهیان ساکن ستون آب را پیش از لرزش زمین تحریک به مهاجرت کند. حتی اگر تغییرات جزئی الکترومغناطیسی یا آزاد شدن گازها پیش از زلزله رخ دهد، شواهدی مبنی بر حساسیت ویژه پاروماهی به این تغییرات در دست نیست.
پس چرا پاروماهی به ساحل میآید؟
دانشمندان مجموعهای از عوامل محیطی و زیستی را به عنوان دلایل اصلی به ساحل آمدن این ماهی ژرفزی معرفی میکنند:
- تغییرات دمای آب: گرم شدن غیرعادی یا سرد شدن ناگهانی آب در اثر جریانهای اقیانوسی مانند النینو میتواند زیستگاه این ماهی را مختل کند.
- بیماری و ضعف جسمانی: بسیاری از نمونههای به گل نشسته، بیمار، پیر یا آسیبدیده بودهاند و توان بازگشت به عمق را نداشتهاند.
- کاهش منابع غذایی: کمبود کریل و پلانکتون در اعماق، ماهی را وادار به جستوجو در لایههای کمعمقتر میکند.
- آلودگی دریا و آلودگی صوتی: آلودگی شیمیایی، پلاستیک و بهویژه امواج صوتی ناشی از سونار کشتیها و آزمایشهای دریایی میتواند سیستم جهتیابی ماهیان را مختل کند.
- جریانهای شدید و طوفانها: جریانهای قوی فراچاهی میتوانند به طور فیزیکی ماهی ضعیف را به سمت ساحل برانند.
- تغییرات فشار: تغییرات سریع فشار آب در اثر فعالیتهای زیرآبی نیز از عوامل احتمالی است.
به همین دلیل، مشاهده پاروماهی بیشتر یک شاخص از وضعیت سلامت اقیانوس تلقی میشود تا پیشنشانگر زلزله. حضور آن میتواند هشداری درباره تغییرات اقلیمی، آلودگی یا به هم خوردن تعادل اکوسیستم ژرفدریا باشد.
موجودی بیآزار با ارزش علمی بالا
به دلیل زیستگاه بسیار عمیق، اطلاعات ما درباره رفتار، تولیدمثل و طول عمر پاروماهی هنوز محدود است. میدانیم که تخمریزی آن در آبهای آزاد انجام میشود، لاروهایش در سطح آب شناورند و به مرور به اعماق میروند. برخی بررسیها طول عمر آن را تا چند دهه تخمین زدهاند.
هر نمونهای که به ساحل میآید، فرصتی ارزشمند برای زیستشناسان دریاست تا آناتومی، رژیم غذایی، انگلها و ژنتیک این گونه نادر را مطالعه کنند. در سالهای اخیر با گسترش دوربینهای ژرفدریا و زیردریاییهای بدون سرنشین، برای نخستین بار تصاویر زندهای از شنای عمودی و موجدار پاروماهی در اعماق تاریک ثبت شده که نشان میدهد این ماهی به صورت عمودی و با حرکات موجی باله پشتی شنا میکند تا انرژی کمتری مصرف کند.
در نهایت، پاروماهی نه هیولای دریایی است و نه پیشگوی زلزله؛ بلکه بازماندهای شگفتانگیز از اعماق ناشناخته اقیانوس است که ظاهر شدن نادرش باید ما را به فکر حفاظت بیشتر از دریاها بیندازد، نه ترس از فاجعهای قریبالوقوع. افسانه «ماهی روز قیامت» - لقبی که در رسانههای غربی به آن دادهاند - همچنان جذاب خواهد ماند، اما علم، جایگزین بهتری برای خرافه در توضیح راز آن ارائه میدهد.
نظرات (0)