هفته وحدت تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ فرصتی راهبردی برای بازخوانی هویت مشترک مسلمانان و تبدیل همدلی مذهبی به یک زیستبوم اجتماعی پایدار است. حجتالاسلام محمد ملکزاده، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در گفتوگویی با باشگاه خبرنگاران جوان، با تبیین مؤلفههای تحکیم همگرایی در جهان اسلام، بر نقش گفتوگو، اخلاق نبوی و مسئولیت نهادهای نخبگانی و رسانهای تأکید کرد.
هفته وحدت؛ فراتر از نماد تقویمی
به گفته ملکزاده، هفته وحدت این ظرفیت را دارد که از سطح یک گرامیداشت سالانه فراتر رود و به بستری عینی برای بازاندیشی در اصول بنیادین امت اسلامی تبدیل شود. مسلمانان با وجود تفاوتهای فقهی، کلامی و تاریخی، در اصول خللناپذیری همچون توحید، ایمان به قرآن کریم، نبوت پیامبر اکرم (ص)، قبله واحد و فرایضی مانند نماز، روزه و حج اشتراک نظر دارند.
برجستهسازی همین سرمایههای مشترک میتواند به کاهش چشمگیر سوءتفاهمها و بدبینیهای میان پیروان مذاهب منجر شود. او تأکید کرد که تمایزهای فکری و کلامی نباید دستمایه واگرایی شود، بلکه باید مجالی برای گفتوگوهای قاعدهمند و تضارب آرای منصفانه باشد.
گفتوگوی برادرانه؛ محور تعمیق همدلی
این پژوهشگر حوزه دین، محوریترین ظرفیت برای تعمیق همدلی را شکلگیری گفتوگوهای علمی، خیرخواهانه و برادرانه به دور از عناد و جدلهای بیحاصل دانست و افزود: بخش قابل توجهی از تنشهای موجود، ریشه در برداشتهای ناآگاهانه و نقلقولهای نادرست از دیدگاههای طرف مقابل دارد.
به اعتقاد وی، برگزاری نشستهای تخصصی و هماندیشی میان علما و دانشگاهیان مذاهب مختلف با هدف شناخت دقیق آرا و پرهیز از روایتهای غیرمستند، ضرورتی انکارناپذیر است. علاوه بر بُعد نظری، توسعه ارتباطات اجتماعی، مشارکت در امور خیرخواهانه و دستگیری از نیازمندان، فعالیتهای فرهنگی مشترک و تلاش جمعی برای حل معضلات اجتماعی نیز نقشی کلیدی در اعتمادآفرینی و تقویت همکاریهای عملی میان مسلمانان دارد.
اصلاح انگارههای ذهنی و تصاویر نادرست پیروان مذاهب نسبت به یکدیگر، دیگر گام بنیادین است. هفته وحدت بستر مناسبی برای معرفی منصفانه و به دور از پیشداوری سنتها و باورهای طرفین فراهم میکند. پرهیز از ادبیات نفرتپراکنانه و پایبندی به ادب دینی و اخلاق گفتوگو نیز مانع تبدیل مباحث علمی به اصطکاکهای اجتماعی خسارتبار خواهد شد.
سیره نبوی؛ الگویی جامع برای مدیریت اختلافات
ملکزاده با اشاره به سیره پیامبر اکرم (ص) بهعنوان منظومهای جامع از اصول اخلاقی و قواعد اجتماعی، گفت: یکی از برجستهترین ارکان این سیره، کرامتمحوری و پاسداشت حرمت انسانی است. پیامبر (ص) همواره با ادب و ملاطفت با افراد برخورد میکرد و تحقیر، استهزا، تمسخر و برچسبزنی در الگوی گفتوگویی ایشان جایی نداشت.
وی دومین مؤلفه را «لینت و نرمخویی» در کلام و رفتار برشمرد و یادآور شد: قرآن کریم پیامبر را دارای «خلق عظیم» معرفی میکند و همین حسن خلق و خوشزبانی حتی در مواجهه با آرای مخالف، زمینه شنیده شدن منطق حق را فراهم میسازد.
تکیه بر آرمانهای کلان و مشترکات اصیل، محور دیگر ساماندهی جامعه اسلامی در نگاه نبوی بود. پیامبر جامعه را بر پایه ایمان، عدالت، اخوت و مسئولیت جمعی استوار کردند و اجازه نمیدادند اختلافات فرعی، امنیت و انسجام عمومی را مخدوش کند. رعایت عدالت و انصاف در داوری، نقل دقیق و وفادارانه دیدگاه مخالف و پذیرش حقیقت از هر زبانی، از دیگر ضرورتهای اخلاق اسلامی است.
به گفته این استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، اصل «مدارا» نیز از ارکان تعامل نبوی به شمار میآید؛ مدارا به معنای بیتفاوتی نسبت به باورها نیست، بلکه به مفهوم صیانت از مبانی فکری خویش همراه با احترام به حق دیگران در انتخاب دیدگاه متفاوت و مدیریت اخلاقی و استدلالی چالشها برای جلوگیری از کینهتوزی است. وی همچنین بر نفی شتابزدگی در تکفیر و اتهامزنی تأکید کرد و آن را رویکردی تخریبی دانست که نه نسبتی با سیره اهلبیت (ع) دارد و نه پیامدی جز فرسایش فضای مفاهمه و تضعیف وحدت به همراه خواهد داشت.
شیوههای جریانهای تفرقهافکن و راه مصونسازی جامعه
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در تبیین شگردهای جریانهای تفرقهافکن اظهار کرد: این جریانها میکوشند تفاوتهای طبیعی مذهبی، قومی و فرهنگی را به شکافهای هویتی عمیق تبدیل کرده و آتش دشمنی و نفرت را برافروزند.
تحریف وقایع تاریخی از طریق جدا کردن رخدادها از بستر زمانی، دامن زدن به جراحتهای تاریخی گذشته و چشمپوشی عامدانه بر دورانهای درخشان همزیستی مسلمانان، از جمله این شگردهاست. شایعهپراکنی و استناد هدفمند به اخبار نامعتبر، انتشار گسترده محتواهای تحریکآمیز در شبکههای اجتماعی بدون ارزیابی سندی، بهکارگیری زبان توهینآمیز و جایگزینی منازعات احساسی به جای مباحث علمی، و نیز سوءاستفاده از ناآگاهی مخاطبان با ترویج گزارههای دینی بدون ارجاع به منابع متقن، مسیر رادیکالیسم را هموار میکند.
برای مصونسازی جامعه دینی، ملکزاده ارتقای سواد رسانهای و تعمیق بینش دینی را ضروری دانست و گفت: هر داده و پیام تفرقهانگیز باید از نظر اصالت منبع، اقتضای زمانی، اهداف پشت پرده و صحت محتوایی سنجیده شود. در موضوعات حساس اعتقادی و تاریخی باید به محققان برجسته و مراجع اصیل علمی مراجعه کرد و ادعای هر فردی را صاحبنظرانه تلقی نکرد.
خویشتنداری اخلاقی و پرهیز از بازنشر هیجانی و شتابزده محتواها، کلیپها و شایعات فاقد استناد، مانع بازتولید نفرت میشود و انتقال مباحث اختلافی به بسترهای تخصصی، علمی و آکادمیک، از تبدیل مناقشات فکری به تقابلهای ویرانگر اجتماعی جلوگیری خواهد کرد.
تقسیم کار نهادی برای تثبیت فرهنگ وحدت
این پژوهشگر دینی تثبیت وحدت اسلامی بهعنوان یک فرهنگ پایدار را نیازمند تقسیم کار ساختارمند و نقشآفرینی همافزای نهادهای مرجع دانست.
حوزههای علمیه: به گفته وی، حوزهها رسالت سنگینی در تربیت فضلایی مسلط به ظرایف تاریخی و حساسیتهای مذاهب دارند. نهادینهسازی اخلاق مناظره و گفتوگوی مؤدبانه و منصفانه در آموزشهای حوزوی، تولید پژوهشهای عمیق و روشمند درباره مشترکات دینی بدون افتادن در دام سوءبرداشت، و توسعه شبکههای ارتباطی میان مراکز حوزوی و دانشگاهی جهان اسلام از جمله تعهدات این نهاد است.
دانشگاهیان و پژوهشگران: جامعه نخبگانی باید با ارائه تحلیلهای دقیق، متوازن و ژرفنگرانه از سادهانگاری مسائل یا تحریک عواطف بپرهیزد. تعامل اقناعی با نسل جوان، پاسخگویی مستند به پرسشها و رفع ابهامات پیرامون تفاوتهای مذهبی با ادبیاتی آرام و علمی و به دور از تنش، از دیگر وظایف دانشگاهیان است.
رسانهها: رسانهها نیز در فرهنگسازی نقش تعیینکنندهای دارند. پرهیز از عناوین جنجالی و منازعهمحور برای جذب مخاطب، تولید برنامهها و گزارشهای تحلیلی درباره پیوندهای فرهنگی، تجربههای موفق همزیستی برادرانه و همکاریهای سازنده میان مسلمانان، واگذاری تریبون به کارشناسان متعهد و روادار و صاحب صلاحیت، و کمک به افزایش هوش تحلیلی و سواد رسانهای مخاطبان برای تمایز دادههای صحیح از شایعات، باید در اولویت برنامهریزی رسانهای قرار گیرد.
ملکزاده در پایان تأکید کرد که پایبندی به اخلاق گفتوگو، عدالت در نقل آرا و تمرکز بر مشترکات، میتواند هفته وحدت را از یک مناسبت نمادین به سرمایهای اجتماعی برای انسجام امت اسلامی تبدیل کند.
نظرات (0)