عنبر فاطمه عابدی، استاد زبان و ادبیات اردو در دانشگاه حقوق شهید ذوالفقار علی بوتو در کراچی پاکستان، به مناسبت هفته وحدت در گفتوگو با خبرگزاری مهر، دیدگاههای خود را درباره ضرورت همبستگی مسلمانان، ظرفیت دانشگاهها برای کاهش شکافهای فرقهای و راهکارهای تبدیل هفته وحدت به جریانی پایدار تشریح کرد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر شرایط حساس کنونی جهان اسلام، معتقد است وحدت دیگر صرفاً یک توصیه مذهبی نیست، بلکه به ضرورتی راهبردی برای حفظ موجودیت، عزت و اثرگذاری مسلمانان در نظام بینالملل تبدیل شده است.
وحدت؛ از توصیه دینی تا ضرورت بقا
عابدی در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه وحدت در شرایط امروز، گفت: «امروز وحدت امت دیگر صرفاً یک ضرورت دینی نیست، بلکه به ضرورتی اساسی برای بقا، حفظ عزت و ایفای نقش مؤثر جهان اسلام در عرصه جهانی بدل شده است.»
به گفته او، فاجعه فلسطین بهروشنی نشان میدهد که اگر اختلافنظرهای علمی و فقهی از مرز بحث و گفتوگو فراتر رود و به تفرقه، دودستگی و بیاعتمادی متقابل بینجامد، توان جمعی امت اسلامی بهشدت آسیب میبیند.
این استاد پاکستانی با اشاره به آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» تصریح کرد که پیام قرآن، دعوت به یکسانسازی اجباری دیدگاهها نیست، بلکه فراخوانی به پیوند و چنگ زدن جمعی به ریسمان الهی با وجود تفاوتهاست. به باور او، اختلافات فکری و فقهی بخشی جداییناپذیر از تاریخ اسلامی است و مشکل اصلی نه وجود اختلاف، بلکه تبدیل آن به نفرت و دشمنی بر پایه ملیت، مذهب، زبان، رنگ و نژاد است.
عابدی تأکید کرد که مسائل بزرگ جهان اسلام، از جمله مسئله فلسطین، اقتضا میکند کشورهای اسلامی و جوامع مسلمان بهعنوان یک پیکره واحد، حول اولویتهای مشترکی مانند عدالت، کرامت انسانی، آزادی، حاکمیت ملی، صلح و حمایت از مظلوم گرد هم آیند. او افزود این همگرایی نه با شعار، بلکه از مسیر تدوین راهبردهای مشترک علمی، حقوقی، دیپلماتیک، اقتصادی و رسانهای محقق خواهد شد.
وی وحدت را نه به معنای پایان دادن به همه اختلافات، بلکه به معنای مدیریت اختلاف در چارچوب فرهنگ احترام، گفتوگو و هدف مشترک تعریف کرد و با استناد به حدیث نبوی «مسلمانان همچون یک پیکر هستند» یادآور شد: اگر عضوی از این پیکر به درد آید، تمام پیکر آن را احساس میکند. از همین رو، مسئله فلسطین صرفاً موضوع یک ملت یا یک سرزمین نیست، بلکه آزمونی برای غیرت جمعی و وجدان مشترک امت اسلامی است و صدای مظلومان آن باید در هر تریبون و در هر سطحی بهعنوان نماد مقاومت شنیده شود.
دانشگاه؛ کانون تربیت نسل وحدتگرا
بخش دیگری از این گفتوگو به نقش مراکز علمی و دانشگاهها در کاستن از فاصلههای فرقهای اختصاص داشت. عابدی با انتقاد از نگاه مدرکمحور به دانشگاه گفت که امروز بهاشتباه چنین القا شده که دانشگاه، چه دولتی و چه خصوصی، تنها محلی برای دریافت مدرک تحصیلی است، در حالی که این مراکز در کنار آموزش علم، باید به مهمترین کانونهای تربیت نیز بدل شوند؛ جایی که ذهن و شخصیت نسل آینده شکل میگیرد.
به گفته او، دانشگاهها سازندگان آینده هر جامعه هستند و اگر قرار است نسل جدید در برابر تعصبات فرقهای، گروهگرایی و تنگنظری، به مدارا، تحمل و فرهنگ گفتوگو مجهز شود، این مسیر باید پیش از مسجد و منبر، از کلاس درس آغاز شود.
این استاد دانشگاه به ویژگی خاص دانشگاههای پاکستان اشاره کرد؛ جایی که جوانانی از مناطق، زبانها، فرهنگها و مکاتب فکری گوناگون در یک کلاس کنار هم مینشینند. او معتقد است اگر با این تنوع بهصورت علمی و بهدور از تعصب برخورد شود، همین تفاوت میتواند بهجای تعمیق شکاف، به گسترش افق فکری و غنای علمی منجر شود.
عابدی وظیفه استادان را در این زمینه محوری دانست و گفت: لحن بیان، واژگان، رفتار و زاویه نگاه استاد باید بهگونهای باشد که بهجای برتری دادن یک مکتب بر مکتب دیگر، عناصری چون مدارا، وسعت نظر و بردباری را در ذهن دانشجویان نهادینه کند؛ بهنحوی که دانشجو بیاموزد در صورت اختلاف نظر، توان شنیدن دیدگاه مقابل را با سعهصدر داشته باشد.
وی تأکید کرد باید به دانشجویان آموخت که اختلاف نظر در صورت طرح مستدل و محترمانه، نهتنها تهدید نیست بلکه فرصت فهم متقابل است. از نظر او، برگزاری گفتوگوهای علمی بین مذاهب، اجرای پروژههای پژوهشی مشترک، تشکیل حلقههای مطالعاتی، سمینارها و مناظرههای دانشجویی و همچنین تعریف فعالیتهای مشترک اجتماعی و خیریه میتواند بهطور ملموسی در کاهش تعصبات مؤثر باشد.
عابدی خاطرنشان کرد: «اختلاف نظر به معنای دشمنی نیست و فهم دیدگاه طرف مقابل به معنای دست کشیدن از موضع خود نیست.» به باور او، اگر دانشجویی فرصت یابد دیدگاه یک مکتب دیگر را بیواسطه بشنود و درک کند، بسیاری از پیشداوریهایی که بر اثر فاصله، شایعه و اطلاعات یکجانبه شکل گرفته، خودبهخود از بین میرود. از همین روست که پایدارترین مسیر وحدت، گفتوگوی علمی است و بهترین بستر برای آن، دانشگاه است.
او نتیجه گرفت که اگر در دانشگاهها فضایی شکل گیرد که در آن استدلال با استدلال، اختلاف با احترام و نفرت با گفتوگو پاسخ داده شود، نهتنها دانشجویان بهتری تربیت میشوند، بلکه شهروندانی پرورش مییابند که فردا در جایگاه قاضی، نماینده مجلس، روزنامهنگار، پژوهشگر یا مدیر دولتی، بهجای ترویج فرهنگ تفرقه، فرهنگ اتحاد، عدالت و مسئولیت جمعی را پیش خواهند برد.
از مناسبت تقویمی تا جنبش مستمر
عابدی در بخش پایانی گفتوگو، درباره راهکارهای تبدیل هفته وحدت از یک مناسبت مناسبتی به یک جریان فکری و اجتماعی پایدار سخن گفت. به اعتقاد او، بزرگترین آسیب کنونی این است که هفته وحدت در حد مجموعهای از مراسم و برنامههای مقطعی دیده میشود؛ هفته تمام میشود، برنامهها پایان مییابد، در حالی که مطالبه واقعی وحدت دقیقاً پس از آن باید آغاز شود.
وی پیشنهاد کرد هفته وحدت بهجای نقطه پایان، به نقطه آغاز فعالیتهای فکری و اجتماعی در طول سال تبدیل شود. از نگاه این استاد دانشگاه، تأسیس انجمنهای پژوهشی دائمی وحدت امت و مراکز گفتوگوی بینمذهبی در دانشگاهها ضروری است تا اندیشمندان و جوانان از مکاتب مختلف در تمام طول سال پیرامون موضوعات مشترک به پژوهش، تبادل نظر و همکاری علمی بپردازند.
دومین محور مورد تأکید او، پیوند زدن آرمان وحدت به خدمت اجتماعی مشترک بود. به گفته عابدی، وقتی جوانان با گرایشهای فکری متفاوت برای اهدافی چون آموزش، دستگیری از محرومان، ارائه خدمات انسانی و حل مسائل ملی در کنار هم قرار میگیرند، حتی با وجود اختلاف نظر، رفاقت، اعتماد و همکاری عملی میان آنان شکل میگیرد که از هر سخنرانی اثرگذارتر است.
او همچنین بر ضرورت تولید محتوای علمی با کیفیت تأکید کرد و گفت: پژوهشهای عمیق، کتابها، مقالات سیاستی و محتوای دیجیتال درباره وحدت باید جایگزین شعارهای صرفاً احساسی شود تا وحدت به گفتمانی جدی، علمی و اجتماعی ارتقا یابد.
عابدی در پایان بر مقابله هوشمندانه با نفرتپراکنی و تحریکهای فرقهای در شبکههای اجتماعی تأکید کرد و گفت: در برابر موج نفرت در فضای مجازی، باید گفتمانی نوین، وحدتگرا و مبتنی بر علم، احترام متقابل، گفتوگو و ارزشهای مشترک شکل گیرد؛ گفتمانی که بتواند نسل جوان را اقناع کند و وحدت را از سطح مراسم به متن زندگی اجتماعی بکشاند.
نظرات (0)