حضور بیضابطه دامهای اهلی در زیستگاههای حساس یوزپلنگ ایرانی، بار دیگر زنگ خطر نابودی این گونه ارزشمند و در معرض انقراض را به صدا درآورده است. به گزارش فارس، تاختوتاز دامهای غیرمجاز در مناطقی که به عنوان خانه امن یوزپلنگ شناخته میشوند، نه تنها تعادل اکولوژیک منطقه را بر هم زده، بلکه حیات این گربهسان کمیاب را بیش از پیش در معرض تهدید قرار داده است.
زیستگاه شکننده یوزپلنگ در محاصره دام
یوزپلنگ ایرانی که امروز به عنوان یکی از نادرترین زیرگونههای یوزپلنگ در جهان شناخته میشود، تنها در چند زیستگاه محدود در مرکز و شمال شرق کشور از جمله پارک ملی توران، منطقه حفاظتشده میاندشت و بخشهایی از یزد و اصفهان باقی مانده است. این مناطق خشک و نیمهخشک که با پوشش گیاهی اندک و جمعیت قابل توجه علفخوارانی چون آهو، جبیر و قوچ و میش مشخص میشوند، نقش حیاتی در تأمین طعمه و امنیت یوزپلنگ دارند.
کارشناسان محیط زیست میگویند ورود گلههای دام سبک و سنگین به صورت غیرمجاز به این عرصهها، دو پیامد مخرب همزمان به دنبال دارد؛ نخست، رقابت مستقیم دام با علفخواران وحشی بر سر علوفه محدود و منابع آبی کمیاب که منجر به کاهش جمعیت طعمه یوزپلنگ میشود و دوم، حضور مستمر چوپانان، سگهای گله و تردد خودروها که آرامش زیستگاه را از بین برده و یوزپلنگ را وادار به ترک قلمرو خود میکند.
چرا چرای غیرمجاز خطرناک است؟
بررسیهای انجامشده در سالهای اخیر نشان میدهد که بسیاری از پروانههای چرای دام در حاشیه زیستگاهها صادر شده، اما به دلیل ضعف نظارت، دامداران فراتر از ظرفیت مجاز و حتی در مناطق هستهای و امن پارکهای ملی اقدام به چرای دام میکنند. این تخلف، علاوه بر تخریب پوشش گیاهی و فرسایش خاک، خطر انتقال بیماریهای مشترک بین دام اهلی و حیات وحش را نیز به شدت افزایش میدهد.
از سوی دیگر، سگهای گله که برای حفاظت از دامها به همراه چوپانان وارد منطقه میشوند، به طور مستقیم تولههای یوزپلنگ و سایر گوشتخواران کوچک را تهدید میکنند. گزارشهای متعددی از حمله سگهای گله به یوزپلنگ و تلف شدن تولهها در سالهای گذشته ثبت شده است. همچنین، تعقیب و گریز آهوان توسط سگها، استرس مضاعفی بر جمعیت طعمه وارد میکند و چرخه غذایی یوز را مختل میسازد.
از کاهش طعمه تا افزایش تعارض
کاهش جمعیت آهو و جبیر به عنوان طعمه اصلی یوزپلنگ، این جانور را ناچار میکند برای یافتن غذا به حاشیه روستاها و مناطق مسکونی نزدیک شود. همین موضوع احتمال تصادف جادهای - که یکی از اصلیترین عوامل مرگ یوزپلنگ در دهه اخیر بوده - و همچنین درگیری با دامداران را افزایش میدهد. به گفته فعالان محیط زیست، هر هکتار چرای غیرمجاز، به معنای کاهش چند کیلوگرم علوفهای است که میتوانست صرف بقای یک رأس آهو و در نهایت بقای یوزپلنگ شود.
کارشناسان معتقدند وضعیت کنونی نتیجه سالها نادیده گرفتن ظرفیت واقعی مراتع و عدم اجرای طرحهای مدیریت چرا است. در حالی که مراتع توران و میاندشت توان محدودی برای تعلیف دارند، فشار چرای چند برابری، پوشش گیاهی را فقیر کرده و بیابانزایی را تسریع کرده است.
ضرورت نظارت و راهکارهای حفاظتی
برای مهار این روند مخرب، مجموعهای از اقدامات فوری و میانمدت ضروری به نظر میرسد:
- تشدید نظارت و برخورد قانونی: افزایش گشتهای محیطبانی، استفاده از فناوریهای پایش مانند دوربینهای تلهای و پهپادها و اعمال جریمههای بازدارنده برای دامداران متخلف.
- بازنگری در پروانههای چرا: ممیزی دقیق تعداد دام مجاز متناسب با ظرفیت واقعی مرتع و ابطال پروانههای مازاد و ساماندهی خروج دام غیرمجاز از مناطق هستهای.
- توانمندسازی جوامع محلی: ارائه معیشت جایگزین مانند توسعه بومگردی، پرداخت خسارت به موقع بابت حمله یوز به دام و اجرای طرحهای بیمه مرتع برای جلب مشارکت دامداران در حفاظت.
- احیای جمعیت طعمه: اجرای برنامههای تکثیر و رهاسازی آهو و جبیر و تأمین آبشخورهای پایدار در زیستگاه برای بازسازی زنجیره غذایی یوزپلنگ.
حفاظت از یوزپلنگ ایرانی تنها حفاظت از یک گونه جانوری نیست؛ بلکه نماد حفاظت از تمام اکوسیستمهای نیمهخشک ایران است. به باور کارشناسان، اگر روند چرای غیرمجاز و تخریب زیستگاه با همین سرعت ادامه یابد، فرصت باقیمانده برای نجات این میراث طبیعی ملی به سرعت از دست خواهد رفت.
اکنون انتظار میرود سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری دستگاه قضایی، سازمان منابع طبیعی و جوامع محلی، با اجرای قاطع قوانین و جلب مشارکت مردم، از تاختوتاز دامهای غیرمجاز در خانه آخرین بازماندگان یوزپلنگ آسیایی جلوگیری کند؛ پیش از آنکه این فرصت تاریخی برای همیشه از دست برود.
نظرات (0)