مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم با تشریح وضعیت بحرانی منابع آبی این استان، اعلام کرد که تداوم خشکسالی، برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی و کاهش شدید بارندگی، قم را با دو چالش همزمان گرد و غبار و فرونشست زمین مواجه کرده است؛ بحرانی که به گفته او در صورت بیتوجهی، زندگی در این اقلیم گرم و خشک را با تهدید جدی روبهرو خواهد کرد.
خشکسالی بیسابقه پس از سیلاب ۹۸
سیده مریم محمدی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم، صبح امروز در برنامه زنده تلویزیونی «صبحانه» شبکه استانی نور با اشاره به نقش بارندگی در کنترل گرد و غبار گفت: بارشهای جوی نخستین و مؤثرترین عامل در تثبیت گرد و غبار و جلوگیری از فرسایش بادی خاک به شمار میرود، اما استان قم پس از سیلابهای سال ۱۳۹۸ تاکنون بارندگی قابل توجهی را تجربه نکرده است.
به گفته او، زمانی که زمین دچار تنش گرمایی و خشکی شدید میشود و رطوبت موجود در خاک از بین میرود، اگر بارندگی نتواند این کمبود رطوبت را جبران کند، حتی وزش بادی نسبتاً ملایم نیز برای برخاستن گرد و غبار کافی خواهد بود. این وضعیت، به باور مدیرکل محیط زیست قم، نشانهای روشن از شکنندگی و خشکی شدید خاک در این استان کویری است.
افزایش گرد و غبار در پنج سال اخیر
محمدی با تأکید بر اینکه پدیده گرد و غبار در پنج سال گذشته روندی صعودی داشته است، تصریح کرد: کاهش بارندگیها نهتنها در قم بلکه در سراسر کشور موجب تشدید گرد و غبار شده، اما در استانی با اقلیم بیابانی مانند قم، این اثر به مراتب شدیدتر است.
او سه عامل اصلی تشدید فرسایش خاک در قم را چنین برشمرد:
- کاهش پوشش گیاهی و تخریب مراتع در اثر خشکسالیهای پیدرپی
- چرای بیرویه دام که فشار مضاعفی بر مراتع نیمهجان وارد میکند
- از بین رفتن رطوبت سطحی خاک که خاک را در برابر باد ناپایدار میکند
به گفته این مسئول، ترکیب این عوامل باعث شده است که آستانه خیزش گرد و غبار در قم به شدت پایین بیاید و حتی بادهای معمولی نیز بتوانند تودههای گرد و خاک را به هوا بلند کنند.
برداشت صددرصدی از سفرهها به جای سقف ۴۵ درصدی
بخش دیگری از سخنان مدیرکل حفاظت محیط زیست قم به بحران آبهای زیرزمینی اختصاص داشت. او با انتقاد از برداشتهای بیرویه از منابع آب زیرزمینی گفت: در حال حاضر برداشت از چاههای مجاز و غیرمجاز در استان اغلب به صورت صددرصدی انجام میشود، در حالی که بر اساس استانداردهای مدیریت منابع آب، میزان مجاز برداشت تنها ۴۵ درصد است.
محمدی افزود: این اضافهبرداشت مداوم موجب افت شدید سطح ایستابی سفرههای زیرزمینی شده و به طور مستقیم فرسایشپذیری خاک را افزایش داده است. به عبارت دیگر، هرچه سفرهها تهیتر میشوند، خاک سطحی نیز توان کمتری برای حفظ انسجام خود دارد و در برابر باد و فرسایش آسیبپذیرتر میشود.
کسری ۲ میلیارد مترمکعبی؛ بحرانی جبرانناپذیر
به گفته مدیرکل محیط زیست قم، کسری مخزن آب زیرزمینی استان اکنون به رقم نگرانکننده ۲ میلیارد مترمکعب رسیده است. این کسری به حدی بزرگ است که به گفته او، حتی اگر به مدت ۱۰ سال هیچ برداشتی از منابع آب زیرزمینی صورت نگیرد و در همین مدت بارندگیها نیز در حد نرمال باشد، باز هم این حجم کسری قابل جبران نخواهد بود.
این مقام مسئول تأکید کرد که پیامد این کسری عظیم، تنها به گرد و غبار محدود نمیشود، بلکه پدیده بسیار خطرناکتر فرونشست زمین را نیز به دنبال دارد؛ پدیدهای که به تدریج در حال گسترش در دشتهای قم است و زیرساختها، راهها، زمینهای کشاورزی و حتی مناطق مسکونی را تهدید میکند.
تفاوت سرنوشتساز گرد و غبار و فرونشست
محمدی در بخش مهمی از سخنان خود به مقایسه دو بحران زیستمحیطی قم پرداخت و گفت: در مرحله گرد و غبار و فرسایش بادی، هنوز امکان احیای سرزمین با وقوع بارندگی وجود دارد؛ خاک میتواند با دریافت رطوبت دوباره تثبیت شود و پوشش گیاهی تا حدی بازگردد.
اما به گفته او، زمانی که زمین وارد مرحله فرونشست میشود، شرایط به طور بنیادین تغییر میکند: «در فرونشست، قابلیت اسفنجی خاک برای جذب و نگهداری آب از بین میرود و ساختار سفره به صورت غیرقابل برگشت متراکم میشود. در این حالت حتی بارندگیهای مکرر و شدید نیز قادر به احیای زمین نخواهد بود و عملاً فرآیند بازسازی طبیعی غیرممکن میشود.»
این تفاوت به معنای آن است که فرصت برای جلوگیری از فرونشست بسیار محدودتر از مقابله با گرد و غبار است و هر سال تأخیر در مدیریت منابع آب، خسارتی جبرانناپذیر به همراه خواهد داشت.
هشدار برای آینده قم؛ مدیریت فوری منابع آب ضروری است
مدیرکل حفاظت محیط زیست قم در پایان با هشدار نسبت به آینده این استان تصریح کرد: اگر امروز برای جبران کسری ۲ میلیارد مترمکعبی آب زیرزمینی چارهاندیشی نشود، فردا نهتنها گرد و غبار، بلکه فرونشست زمین، امکان زندگی پایدار را در این اقلیم بیابانی و گرم و خشک از بین خواهد برد.
او خواستار مدیریت فوری و یکپارچه منابع آبی استان شد و بر لزوم کنترل اضافهبرداشت از چاهها، برخورد با چاههای غیرمجاز، اصلاح الگوی کشت، کاهش چرای دام و اجرای طرحهای آبخیزداری و احیای مراتع تأکید کرد. به گفته محمدی، بدون اجرای یک برنامه جامع و سختگیرانه برای تعادلبخشی به سفرههای زیرزمینی، قم در سالهای آینده با ترکیبی از بحرانهای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی روبهرو خواهد شد که هزینه آن بسیار فراتر از امروز خواهد بود.
نظرات (0)