توزیع نامتوازن پزشکان متخصص بهویژه در حوزههای فوقتخصصی به یکی از چالشهای جدی نظام سلامت کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که معاون آموزشی سازمان نظام پزشکی کشور بار دیگر بر آن تأکید کرد و گفت مشکل اصلی در حوزه گوارش و کبد، کمبود نیرو نیست بلکه نحوه پراکندگی آن در سراسر کشور است.
امیر طبائیان، معاون آموزشی سازمان نظام پزشکی، با بیان اینکه تعداد فوقتخصصان گوارش و کبد در ایران به دو برابر استانداردهای تعریفشده در دنیا رسیده، اظهار داشت: «در حال حاضر از نظر تعداد، کمبودی در حوزه متخصص و فوقتخصص گوارش و کبد نداریم و حتی از میانگین جهانی نیز بالاتر هستیم، اما آنچه دسترسی عادلانه مردم به خدمات را با اختلال مواجه کرده، تمرکز این متخصصان در مراکز استانها و کلانشهرها و کمبود محسوس آنان در مناطق کمتر برخوردار است.»
تراکم بالا؛ استاندارد جهانی پشت سر گذاشته شد
بر اساس استانداردهای بینالمللی، تعداد مشخصی فوقتخصص گوارش و کبد به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت تعریف میشود تا پاسخگویی به نیازهای تشخیصی و درمانی بیماریهای دستگاه گوارش، کبد و مجاری صفراوی تضمین شود. به گفته معاون آموزشی سازمان نظام پزشکی، ایران از این شاخص عبور کرده و اکنون تراکم این گروه از متخصصان حدود دو برابر نرم جهانی است.
این آمار نشان میدهد که در سالهای اخیر ظرفیت تربیت نیروی فوقتخصص در دانشگاههای علوم پزشکی کشور به شکل قابل توجهی افزایش یافته و ورودی دورههای فلوشیپ و فوقتخصص گوارش رشد داشته است. با این حال، افزایش کمی به تنهایی نتوانسته است شکاف دسترسی در مناطق مختلف را پر کند.
توزیع نامتقارن؛ مسئلهای فراتر از کمبود عددی
کارشناسان نظام سلامت معتقدند توزیع نامتقارن پزشکان پدیدهای چندوجهی است. در حالی که بیمارستانهای تهران، اصفهان، شیراز، تبریز و مشهد از حضور قابل توجه فوقتخصصان گوارش برخوردارند، بسیاری از شهرهای کوچک، مناطق مرزی و استانهای کمبرخوردار با کمبود جدی و حتی فقدان این متخصصان مواجه هستند.
این عدم توازن سبب میشود بیماران ساکن مناطق محروم برای دریافت خدماتی مانند آندوسکوپی، کولونوسکوپی، مدیریت بیماریهای التهابی روده، کبد چرب پیشرفته، هپاتیتهای مزمن و غربالگری سرطانهای دستگاه گوارش ناچار به سفر به مراکز استان یا پایتخت شوند. این سفرها علاوه بر تحمیل هزینههای سنگین رفتوآمد و اقامت، روند تشخیص و درمان را به تأخیر میاندازد و در برخی موارد به پیشرفت بیماری میانجامد.
معاون آموزشی سازمان نظام پزشکی نیز در همین راستا تأکید کرده که راهحل مسئله، افزایش بیرویه ظرفیت پذیرش بدون برنامهریزی توزیعی نیست، بلکه باید مشوقها و سازوکارهای ماندگاری پزشکان در مناطق کمتر برخوردار تقویت شود.
چرا پزشکان در کلانشهرها متمرکز میشوند؟
تمرکز امکانات تشخیصی و درمانی پیشرفته، وجود بیمارستانهای خصوصی و مراکز فوقتخصصی مجهز، فرصتهای درآمدی بالاتر، امکان فعالیت آموزشی و پژوهشی در دانشگاههای بزرگ، دسترسی به کنگرهها و دورههای بینالمللی و همچنین دغدغههای معیشتی و رفاهی خانواده از جمله عواملی است که گرایش فوقتخصصان به ماندگاری در کلانشهرها را افزایش میدهد.
از سوی دیگر، کمبود زیرساختهای درمانی در برخی شهرستانها، نبود تجهیزات آندوسکوپی پیشرفته، محدودیت در دسترسی به تیمهای بیهوشی و پرستاری آموزشدیده و نبود امنیت شغلی پایدار، انگیزه حضور طولانیمدت متخصصان در مناطق محروم را کاهش میدهد.
- تمرکز تجهیزات پیشرفته تشخیصی و درمانی در پایتخت و چند کلانشهر
- تفاوت قابل توجه درآمد و تعرفهها میان بخش خصوصی کلانشهرها و بخش دولتی مناطق محروم
- کمبود مشوقهای مؤثر برای خدمت طولانیمدت در مناطق کمبرخوردار
- نبود برنامه جامع جانمایی نیروی انسانی بر اساس نقشه آمایش سلامت
پیامدهای تداوم توزیع ناعادلانه
تداوم این روند میتواند به تعمیق نابرابری در دسترسی به خدمات سلامت منجر شود. در حالی که بیماریهای گوارشی و کبدی از جمله کبد چرب غیرالکلی، سندرم روده تحریکپذیر، زخمهای گوارشی و سرطانهای کولورکتال شیوع رو به افزایشی در کشور دارند، تأخیر در تشخیص به دلیل نبود فوقتخصص در دسترس، هزینههای نظام سلامت را به شکل چشمگیری بالا میبرد.
همچنین ارجاع بیمورد بیماران از مناطق محروم به مراکز بزرگ، سبب ازدحام در کلینیکها و بیمارستانهای مرجع، افزایش زمان انتظار برای نوبت و فرسودگی کادر درمان در این مراکز میشود؛ چرخهای که در نهایت کیفیت خدمات را برای همه بیماران تحت تأثیر قرار میدهد.
راهکارهای پیشنهادی برای عدالت در دسترسی
کارشناسان برای اصلاح وضعیت موجود، مجموعهای از سیاستهای تشویقی و ساختاری را پیشنهاد میکنند. اجرای دقیق طرح آمایش سرزمینی سلامت، بازنگری در نحوه توزیع سهمیههای آموزشی با تعهد خدمت منطقهای، ارتقای زیرساختهای بیمارستانی در شهرستانها، تأمین تجهیزات آندوسکوپی و تصویربرداری پیشرفته، پرداختهای ترمیمی و فوقالعاده ماندگاری، تأمین مسکن و تسهیلات رفاهی و ایجاد امکان رشد علمی از طریق دورههای مجازی و ارتباط مستمر با مراکز دانشگاهی از جمله این راهکارها است.
علاوه بر این، توسعه خدمات دوراپزشکی (تلهمدیسین) و مشاوره از راه دور میتواند تا حدی خلأ حضور فیزیکی فوقتخصص در مناطق دوردست را جبران کند، هرچند جایگزین کامل حضور متخصص بر بالین بیمار نخواهد بود.
اظهارات اخیر معاون آموزشی سازمان نظام پزشکی بار دیگر نشان میدهد که حل معضل دسترسی به خدمات فوقتخصصی گوارش و کبد، بیش از آنکه به افزایش تعداد پزشکان نیاز داشته باشد، مستلزم بازتوزیع هوشمند، حمایتهای پایدار و برنامهریزی مبتنی بر عدالت جغرافیایی است؛ رویکردی که در صورت تحقق، میتواند شکاف میان مرکز و پیرامون در حوزه سلامت را به شکل محسوسی کاهش دهد.
نظرات (0)