مخزن کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه (س) در قم، یکی از مهمترین مراکز نگهداری میراث مکتوب شیعی و اسلامی در کشور به شمار میرود؛ مجموعهای که در آن نسخ خطی و کتابهایی با قدمت چند صد ساله با دقت و حساسیت ویژه حفاظت میشود.
محمد اسماعیلی، مسئول مرمت و صحافی آستان مقدس حضرت معصومه (س)، با اشاره به اهمیت این گنجینه اعلام کرده است که در حال حاضر کتابهایی در این کتابخانه نگهداری میشود که قدمت آنها بین ۳۰۰ تا ۷۰۰ سال تخمین زده میشود. این آثار پس از طی مراحل دقیق مرمت و بازسازی، برای نگهداری بلندمدت به مخزن اصلی کتابخانه منتقل میشوند.
گنجینهای از ۳۰۰ تا ۷۰۰ سال پیش
به گفته اسماعیلی، قدیمیترین نسخ موجود در این مجموعه به حدود هفت قرن پیش بازمیگردد؛ دورانی که کتابت و استنساخ متون علمی و دینی با دست و بر روی کاغذهای دستساز انجام میشد. نگهداری این آثار کهن، نه تنها از منظر تاریخی اهمیت دارد، بلکه نشاندهنده تداوم سنت علمی و فرهنگی در شهر قم به عنوان یکی از کانونهای اصلی علوم اسلامی است.
کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه (س) طی دهههای گذشته تلاش کرده با تجهیز مخازن و ایجاد شرایط استاندارد حفاظتی، از آسیبدیدگی این میراث ارزشمند جلوگیری کند. کنترل دما، رطوبت، نور و جلوگیری از نفوذ حشرات و قارچها از جمله اصول اولیه نگهداری این نسخ به شمار میرود.
از مرمت تا صحافی تخصصی
فرآیند مرمت نسخ خطی در آستان مقدس، کاری کاملا تخصصی و زمانبر است. به گفته مسئول مرمت این مجموعه، هر کتاب پیش از ورود به مخزن، به دقت بررسی، آسیبشناسی و سپس مرمت میشود. این مراحل شامل پاکسازی، استحکامبخشی کاغذهای فرسوده، وصالی پارگیها، مرمت شیرازه و در نهایت صحافی مجدد با رعایت اصول نسخهشناسی و حفظ اصالت اثر است.
در این کارگاه، از مواد و روشهای سازگار با بافت تاریخی کتاب استفاده میشود تا ضمن افزایش دوام اثر، هویت تاریخی آن نیز حفظ شود. بسیاری از این کتابها به دلیل گذشت قرنها، دچار فرسودگی، رطوبتزدگی یا آسیبهای ناشی از نگهداری نامناسب در گذشته شدهاند و احیای آنها نیازمند مهارت و تجربه فراوان است.
تنوع موضوعی؛ از فقه تا طب و ادبیات
یکی از ویژگیهای برجسته این مجموعه، تنوع موضوعی آن است. بر اساس اعلام آستان مقدس، نسخ نگهداریشده تنها به متون دینی محدود نمیشود و گستره وسیعی از علوم را در بر میگیرد:
- علوم اسلامی: شامل کتابهای فقه، اصول فقه و تفسیر قرآن کریم که بخش عمدهای از این گنجینه را تشکیل میدهند.
- علوم عقلی و تجربی: آثاری در زمینه طب سنتی و قدیم که نشاندهنده پیشینه دانش پزشکی در تمدن اسلامی است.
- ادبیات و فرهنگ: دیوانهای شعر، متون ادبی و اشعار فارسی و عربی که از نظر هنری و خوشنویسی نیز دارای ارزش بالایی هستند.
این تنوع نشان میدهد که کتابخانه حرم حضرت معصومه (س) در طول تاریخ، تنها یک کتابخانه مذهبی نبوده، بلکه به عنوان یک مرکز جامع علمی، محل گردآوری و انتقال دانش در رشتههای مختلف عمل کرده است.
شرایط نگهداری در مخزن ویژه
پس از اتمام مرمت، کتابها به مخزن اصلی کتابخانه منتقل میشوند؛ فضایی حفاظتشده که برای نگهداری بلندمدت آثار نفیس طراحی شده است. در این مخازن، نسخ در قفسههای استاندارد و در شرایط کنترلشده نگهداری میشوند و دسترسی به آنها تنها برای پژوهشگران و با رعایت ضوابط خاص امکانپذیر است.
مسئولان آستان تأکید کردهاند که هدف اصلی، حفظ این سرمایه فرهنگی برای نسلهای آینده و فراهم کردن امکان پژوهش بر روی آنها بدون آسیب رساندن به اصل نسخه است. به همین منظور، نسخههای دیجیتالی بسیاری از این کتابها نیز تهیه شده تا محققان بتوانند بدون نیاز به تماس مستقیم با نسخه اصلی، از محتوای آن بهره ببرند.
قم؛ کانون حفظ میراث مکتوب
وجود چنین گنجینهای در قم، جایگاه این شهر را به عنوان یکی از قطبهای نسخهشناسی و حفظ میراث مکتوب در جهان اسلام برجسته میکند. کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه (س) در کنار دیگر کتابخانههای بزرگ قم، نقش مهمی در صیانت از هویت علمی و فرهنگی ایران اسلامی ایفا میکند و نگهداری کتابهای ۷۰۰ ساله، تنها گوشهای از این رسالت بزرگ است.
انتشار تصاویر و فیلمهایی از مخزن و کارگاه مرمت این کتابخانه نیز توجه بسیاری از علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ را جلب کرده و اهمیت توجه بیشتر به حفظ و احیای نسخ خطی را یادآور شده است.
نظرات (0)