تهران و مسکو بار دیگر بر عزم مشترک خود برای بازآرایی نقشه ترانزیتی قفقاز جنوبی تأکید کردند. وزارت امور خارجه روسیه اعلام کرده است که دو کشور قصد دارند اجرای پروژههای زیرساختی مشترک در این منطقه را بهویژه در چارچوب توسعه کریدور حملونقل بینالمللی شمال-جنوب با جدیت دنبال کنند.
این توافق در جریان دیدار میخائیل گالوزین، معاون وزیر امور خارجه روسیه و مهدی سبحانی، معاون وزیر امور خارجه ایران مورد تأکید قرار گرفته است؛ دیداری که به گفته مسکو، محور اصلی آن بررسی تحولات بینالمللی و منطقهای با تمرکز بر اوضاع قفقاز جنوبی بوده است.
تأکید بر پروژههای مشترک در قفقاز جنوبی
بر اساس بیانیه منتشرشده در وبسایت وزارت امور خارجه روسیه، دو طرف در این مذاکرات «بر تعهد خود برای اجرای پروژههای زیرساختی مشترک در منطقه، بهویژه پروژههای مرتبط با توسعه کریدور حملونقل بینالمللی شمال-جنوب تأکید کردند.»
این بیانیه نشان میدهد که نگاه تهران و مسکو به قفقاز جنوبی صرفاً سیاسی و امنیتی نیست، بلکه بُعد اقتصادی و ترانزیتی آن نیز بهطور فزایندهای در اولویت قرار گرفته است. منطقهای که به دلیل موقعیت میان دریای سیاه و دریای خزر و اتصال آسیای مرکزی به اروپا، همواره یکی از گرهگاههای مهم تجارت اوراسیا به شمار رفته است.
مقامهای دو کشور در حالی از توسعه همکاریهای زیرساختی سخن میگویند که قفقاز جنوبی در سالهای اخیر شاهد رقابت شدید کریدورها و طرحهای رقیب برای اتصال شرق به غرب و شمال به جنوب بوده و هرگونه پروژه مشترک ایران و روسیه میتواند موازنه ترانزیتی منطقه را تغییر دهد.
کریدور شمال-جنوب چیست؟
کریدور حملونقل بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) یک مسیر چندوجهی و ترکیبی از راهآهن، جاده و مسیر دریایی است که از سنپترزبورگ در شمال روسیه آغاز شده و تا بندر بمبئی در هند امتداد مییابد. طول کل این کریدور حدود ۷۲۰۰ کیلومتر برآورد میشود.
این کریدور در طراحی اولیه خود از سه شاخه اصلی تشکیل شده است:
- مسیر شرقی (زمینی): عبور از قزاقستان و ترکمنستان به سمت ایران
- مسیر غربی (زمینی): عبور از جمهوری آذربایجان به سمت ایران
- مسیر دریایی-ریلی خزر: استفاده از بنادر و خطوط ریلی در حاشیه دریای خزر برای انتقال کالا میان روسیه و ایران
چنین ساختار چندمسیرهای به کریدور شمال-جنوب انعطاف بالایی میدهد و امکان جابهجایی کالا را حتی در صورت اختلال در یکی از شاخهها فراهم میکند. تکمیل حلقههای ریلی باقیمانده در ایران، بهویژه در مسیر رشت-آستارا، از مهمترین بخشهای مغفول این طرح در سالهای گذشته بوده که اکنون با مشارکت روسیه در کانون توجه قرار گرفته است.
چرا این کریدور برای تهران و مسکو راهبردی شده است؟
اهمیت کریدور شمال-جنوب برای ایران و روسیه در شرایط کنونی بهمراتب فراتر از یک پروژه حملونقلی است. هر دو کشور تحت تحریمهای گسترده غرب قرار دارند و به دنبال کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی سنتی از طریق تنگه هرمز و کانال سوئز هستند؛ مسیرهایی که علاوه بر آسیبپذیری در برابر تنشهای امنیتی غرب آسیا، تحت نظارت و فشار سیاسی قدرتهای فرامنطقهای قرار دارند.
برای روسیه، این کریدور دسترسی مستقیم و کوتاهتری به بازارهای هند، خلیج فارس و اقیانوس هند فراهم میکند و امکان دور زدن محدودیتهای لجستیکی ناشی از جنگ اوکراین و تحریمهای اروپا را میدهد. برای ایران نیز این مسیر فرصتی برای تبدیل شدن به هاب ترانزیتی اوراسیا، افزایش درآمدهای ترانزیتی و تعمیق پیوندهای اقتصادی با روسیه و هند است.
کارشناسان معتقدند در شرایطی که ناامنی دریای سرخ و رقابتهای ژئوپلیتیک مسیرهای تجاری را پرریسک کرده، کریدور شمالی-جنوبی میتواند زمان و هزینه حمل کالا میان شمال اروپا و جنوب آسیا را بهطور محسوسی کاهش دهد و جایگزینی امنتر و سریعتر نسبت به مسیر سنتی از طریق دریای مدیترانه و سوئز ارائه کند.
پیوند با ابتکار کمربند و جاده و استقبال هند
کریدور شمال-جنوب اگرچه طرحی مستقل با سابقهای بیش از دو دهه است، اما امروز بهعنوان بخشی از شبکه بزرگتر حملونقل اوراسیا دیده میشود که اروپا را از طریق روسیه و قفقاز به آسیای مرکزی و شبهقاره هند متصل میکند. برخی تحلیلگران آن را مکمل و همافزا با طرح کمربند و جاده چین ارزیابی میکنند؛ طرحی که به دنبال احیای مسیرهای تاریخی تجارت میان شرق و غرب است.
در این میان، هند نیز علاقه فزایندهای به کریدور شمال-جنوب نشان داده است. دهلینو این مسیر را جایگزینی راهبردی برای مسیرهای تجاری سنتی خود میبیند که وابستگیاش به گذرگاههای تحت کنترل رقبا را کاهش میدهد و دسترسی هند به آسیای مرکزی، قفقاز و روسیه را بدون نیاز به عبور از پاکستان فراهم میکند. همین انگیزه باعث شده هند یکی از حامیان اصلی تکمیل و فعالسازی این کریدور باشد.
پیام توافق برای آینده قفقاز
تأکید همزمان تهران و مسکو بر پروژههای مشترک در قفقاز جنوبی، پیام روشنی برای بازیگران منطقهای و فرامنطقهای دارد: دو کشور قصد دارند با تکیه بر مزیت جغرافیایی و همکاری زیرساختی، نقش خود را در نظم ترانزیتی در حال شکلگیری اوراسیا تثبیت کنند.
در شرایطی که طرحهای رقیب مانند کریدورهای شرقی-غربی با حمایت ترکیه و آذربایجان و همچنین مسیرهای مورد حمایت غرب در منطقه مطرح هستند، همگرایی ایران و روسیه حول کریدور شمال-جنوب میتواند توازن را به سمت مسیرهای شمالی-جنوبی تغییر دهد و جایگاه قفقاز را از یک منطقه صرفاً مناقشهخیز به یک چهارراه ترانزیتی بدل کند.
هرچند هنوز جزئیات اجرایی و زمانبندی پروژههای جدید بهطور رسمی اعلام نشده، اما لحن بیانیه مشترک و سطح مذاکرهکنندگان نشان میدهد که اراده سیاسی برای پیشبرد این طرح در بالاترین سطوح وجود دارد و باید در ماههای آینده منتظر گامهای عملیتر در حوزه ریلی، بندری و گمرکی میان ایران، روسیه و کشورهای قفقاز بود.
نظرات (0)