وزارت امور خارجه پاکستان روز جمعه با صدور توضیحاتی رسمی درباره وضعیت «پیمان دفاع مشترک مکه» اعلام کرد که این توافق سهجانبه میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه به مرحله اجرا درآمده، اما فعلا هیچ تصمیم یا مذاکرهای برای فعالسازی سازوکار پاسخ نظامی آن در قبال حملات اخیر انصارالله به خاک عربستان اتخاذ نشده است.
این موضعگیری در نشست خبری هفتگی سخنگوی وزارت خارجه پاکستان در اسلامآباد مطرح شد و بازتاب گستردهای در رسانههای منطقهای داشته است، چرا که پیش از این گمانهزنیهایی درباره احتمال واکنش دستهجمعی کشورهای عضو پیمان به حملات فرامرزی انصارالله مطرح شده بود.
تأکید بر ماهیت دفاعی و بازدارنده پیمان مکه
سجاد حیدر خان، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان، در پاسخ به پرسشی درباره نحوه ایفای تعهدات کشورش ذیل پیمان مکه پس از حملات انصارالله به عربستان گفت: «در حال حاضر هیچ بحث یا مذاکرهای در این خصوص در جریان نیست، اما پاکستان در زمان مقتضی و دقیقاً مطابق مفاد پیمان اقدام خواهد کرد.»
وی با تشریح فلسفه شکلگیری این توافق تصریح کرد که پیمان مکه ماهیتی صرفاً دفاعی دارد و برای حمله یا مداخله تهاجمی طراحی نشده است. به گفته او، هدف اصلی این پیمان ارتقای امنیت و ثبات منطقهای از مسیر ایجاد بازدارندگی مشترک و همافزایی دفاعی میان اعضاست.
سخنگوی دستگاه دیپلماسی پاکستان همچنین یادآور شد که علاوه بر این چارچوب سهجانبه که ترکیه را نیز در بر میگیرد، اسلامآباد و ریاض یک قرارداد دفاعی دوجانبه جداگانه نیز دارند که سالهاست مبنای همکاریهای نظامی و امنیتی دو کشور بوده است. به گفته حیدر خان، وجود این دو لایه همکاری نشان میدهد روابط دفاعی پاکستان و عربستان چندبعدی و مستحکم است، اما هر اقدام عملی ذیل پیمان جدید تابع سازوکارهای توافقشده و اجماع سه پایتخت خواهد بود.
تفکیک میان «اجرایی شدن» و «اقدام نظامی فوری»
نکته محوری در توضیحات وزارت خارجه پاکستان، تفکیک روشن میان «لازمالاجرا شدن» پیمان و «تصمیم فوری برای پاسخ نظامی» است. اسلامآباد میگوید هرچند پیمان از نظر حقوقی و سیاسی اجرایی شده، اما این به معنای واکنش خودکار و آنی به هر حادثه امنیتی نیست.
به گفته حیدر خان، هرگونه اقدام احتمالی در آینده به ارزیابی تحولات میدانی، مشورتهای سیاسی-نظامی میان سه کشور بنیانگذار و تفسیر مشترک از مفاد دفاعی پیمان بستگی دارد. از این منظر، پایبندی به معاهده با شتابزدگی در تصمیمگیری نظامی متفاوت است و پاکستان قصد دارد در چارچوب دیپلماسی و هماهنگی عمل کند.
این شفافسازی پس از آن صورت گرفت که خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، در اظهاراتی حملات به عربستان را مشمول تعهدات دفاعی مندرج در پیمان مکه دانسته بود. اظهارات وزیر دفاع این برداشت را ایجاد کرده بود که اسلامآباد خود را ملزم به واکنش نظامی فوری میداند؛ برداشتی که اکنون وزارت خارجه آن را تعدیل کرده و بر رویکرد مرحلهای و مشورتی تأکید دارد.
رایزنیهای سهجانبه برای تکمیل سازوکارهای اجرایی
سخنگوی وزارت خارجه پاکستان در ادامه نشست خبری خود گفت سه کشور عضو برای نهاییسازی جزئیات و سازوکارهای اجرایی پیمان، نشستها و رایزنیهای منظمی را در سطوح مختلف سیاسی، دفاعی و کارشناسی برگزار میکنند.
به گفته او، اولویت کنونی تقویت هماهنگی، ایجاد درک مشترک از تهدیدات و تدوین رویههای عملیاتی میان اسلامآباد، ریاض و آنکارا به عنوان اعضای مؤسس است و پس از تثبیت این هماهنگی، درباره سازوکار و شرایط پیوستن احتمالی سایر کشورها تصمیمگیری خواهد شد.
این رویکرد نشان میدهد پیمان مکه در مرحله نهادسازی و قوامبخشی درونی قرار دارد و اعضا ترجیح میدهند پیش از هرگونه توسعه جغرافیایی یا اقدام میدانی، زیرساخت حقوقی و عملیاتی آن را مستحکم کنند.
پیام منطقهای موضع اسلامآباد
تحلیلگران معتقدند موضع اخیر پاکستان حامل دو پیام توأمان است؛ نخست به متحدان منطقهای مبنی بر پایبندی به تعهدات دفاعی و جدی بودن پیمان مکه به عنوان یک چتر بازدارنده، و دوم به افکار عمومی و طرفهای درگیر مبنی بر اینکه اسلامآباد به دنبال پرهیز از تشدید تنش و ورود شتابزده به درگیری نظامی مستقیم با انصارالله در یمن است.
پاکستان طی سالهای گذشته همواره کوشیده است در بحران یمن موضعی متوازن اتخاذ کند؛ از یک سو روابط راهبردی نزدیک با عربستان سعودی را حفظ کند و از سوی دیگر از درگیر شدن مستقیم نظامی در جنگ یمن اجتناب ورزد. تفکیک میان اجرای پیمان و تعویق تصمیم نظامی را میتوان در امتداد همین سیاست احتیاطآمیز ارزیابی کرد.
در عین حال، تأکید بر ماهیت دفاعی پیمان و مشروط کردن هر اقدام به مشورت سهجانبه، به نوعی تلاش برای مدیریت انتظارات و جلوگیری از تفسیر موسع از تعهدات دفاعی است؛ تفسیری که میتواند هر حمله پهپادی یا موشکی به خاک عربستان را به ماشهای برای واکنش ائتلافی تبدیل کند.
به نظر میرسد در هفتهها و ماههای آینده، روند رایزنیهای پاکستان، عربستان و ترکیه درباره آییننامه اجرایی پیمان مکه و سناریوهای فعالسازی آن با دقت بیشتری از سوی بازیگران منطقهای و بینالمللی دنبال شود، بهویژه آنکه امنیت دریای سرخ، حملات فرامرزی انصارالله و معادلات بازدارندگی در شبهجزیره عربستان همچنان از متغیرهای اصلی ثبات منطقه به شمار میرود.
نظرات (0)