گروه بریکس که نام آن برگرفته از اقتصادهای نوظهور بزرگ جهان است، طی دو دهه گذشته به یکی از مهمترین چارچوبهای همکاری بینالمللی برای بازتعریف نظم اقتصادی جهان تبدیل شده است. این ائتلاف که در ابتدا با حضور برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی شکل گرفت و سپس با پیوستن اعضا و شرکای جدید گسترش یافت، اکنون بهعنوان بستری برای همافزایی اقتصادی، هماهنگی سیاسی و ایجاد سازوکارهای مالی جایگزین مطرح است. در چنین فضایی، عضویت ایران در بریکس از منظر راهبردی و اقتصادی، فرصتی قابل توجه برای کشور در شرایط تحریم ارزیابی میشود.
بریکس با چه هدفی ایجاد شد؟
فلسفه شکلگیری بریکس، تقویت همکاری میان اقتصادهای نوظهور و افزایش سهم و صدای آنها در اقتصاد و مدیریت جهانی بوده است. کشورهای عضو این گروه، با وجود تفاوتهای جغرافیایی و ساختاری، در یک نگاه مشترکاند: نظام مالی و تجاری کنونی که عمدتاً بر مبنای نهادها و ارزهای غربی استوار است، باید اصلاح شود تا منافع کشورهای در حال توسعه به شکل عادلانهتری تأمین شود.
در همین راستا، بریکس طی سالهای اخیر بر سه محور اصلی تمرکز کرده است:
- توسعه تجارت درونگروهی با استفاده از ارزهای ملی و کاهش نقش دلار در مبادلات دوجانبه و چندجانبه؛
- ایجاد نهادهای مالی مستقل مانند بانک توسعه نوین (NDB) و ترتیبات ذخیره احتیاطی برای تأمین مالی پروژههای زیرساختی و حمایت از تراز پرداختها؛
- هماهنگی در مجامع بینالمللی برای افزایش قدرت چانهزنی اقتصادهای نوظهور در صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی و سازمان تجارت جهانی.
این رویکرد، بریکس را از یک باشگاه اقتصادی صرف فراتر برده و به سکویی برای همکاریهای راهبردی در حوزه انرژی، فناوری، امنیت غذایی و توسعه پایدار تبدیل کرده است.
اهمیت عضویت ایران در شرایط تحریم
برای ایران که سالهاست با تحریمهای گسترده اقتصادی و محدودیت دسترسی به شبکه مالی بینالمللی مواجه است، پیوستن به بریکس میتواند ابعاد عملی و ملموسی داشته باشد. نخستین اثر، گسترش دایره شرکای تجاری است. حضور در کنار اقتصادهای بزرگ و پرجمعیتی مانند چین و هند و همچنین کشورهای صادرکننده انرژی و دارنده بازارهای مصرف گسترده، امکان متنوعسازی مقاصد صادراتی و منابع وارداتی را فراهم میکند و اتکا به تعداد محدودی از شرکا را کاهش میدهد.
محور دوم، دسترسی به سازوکارهای مالی جدید است. یکی از مهمترین چالشهای ایران در سالهای اخیر، محدودیت در نقلوانتقال مالی و اتکا به نظام سوئیفت و دلار بوده است. بریکس با پیگیری ایدههایی مانند تسویه تجاری با ارزهای ملی، ایجاد سامانههای پرداخت مشترک و تقویت نقش بانک توسعه نوین، به دنبال کاهش آسیبپذیری اعضا در برابر تحریمهای مالی و نوسانات ارزی است. بهرهمندی ایران از این سازوکارها، در صورت اجرایی شدن توافقهای فنی و حقوقی، میتواند هزینه مبادلات را کاهش دهد و پایداری تجارت خارجی را افزایش دهد.
سومین محور، کاهش وابستگی ساختاری به نظام مالی غرب است. بریکس بهدنبال آن است که وابستگی اقتصادهای عضو به تصمیمها و سیاستهای مالی یک یا چند قدرت غربی را کم کند. برای ایران، این به معنای ایجاد مسیرهای جایگزین برای تأمین مالی پروژهها، جذب سرمایهگذاری مشترک و بیمه تجارت خارجی بدون نیاز مستقیم به نهادهای غربی است.
فرصتها در حوزه انرژی، ترانزیت و فناوری
فراتر از مسائل مالی، عضویت در بریکس میتواند به همکاریهای بخشی نیز شتاب دهد. ایران بهعنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان و برخوردار از موقعیت ممتاز ترانزیتی در کریدور شمال-جنوب، میتواند در طرحهای مشترک حوزه انرژی و حملونقل نقشآفرینی کند. همچنین همکاری در زمینه فناوریهای نو، کشاورزی، امنیت غذایی و انتقال دانش فنی از طریق کارگروههای تخصصی بریکس، ظرفیتی است که در صورت برنامهریزی دقیق میتواند به ارتقای بهرهوری در داخل کشور کمک کند.
از سوی دیگر، حضور در نشستها و اجلاسهای منظم بریکس، فرصت دیپلماسی اقتصادی فعالی را فراهم میآورد؛ جایی که ایران میتواند ضمن معرفی ظرفیتهای خود، در تدوین دستورکارهای مشترک برای اصلاح نظام حکمرانی اقتصادی جهان مشارکت کند.
الزامات بهرهبرداری کامل از ظرفیت بریکس
با وجود فرصتهای قابل توجه، تحقق کامل منافع عضویت به چند پیششرط وابسته است. نخست، آمادهسازی زیرساختهای حقوقی و بانکی برای اجرای توافقهای مالی با ارزهای ملی و اتصال سامانههای پرداخت. دوم، ارتقای استانداردهای تجاری و تولیدی برای حضور رقابتی در بازارهای بزرگ اعضا. سوم، دیپلماسی فعال اقتصادی برای تبدیل تفاهمهای کلان به قراردادهای اجرایی در حوزه سرمایهگذاری، انرژی و صنعت.
کارشناسان اقتصادی تأکید میکنند که بریکس جایگزین یکشبه برای روابط اقتصادی متعارف نیست، بلکه مکملی راهبردی است که میتواند در میانمدت و بلندمدت، تابآوری اقتصاد ایران را در برابر فشارهای خارجی افزایش دهد و تنوع شرکای راهبردی کشور را بیشتر کند. موفقیت در این مسیر، مستلزم نگاه عملگرایانه، پرهیز از انتظارات غیرواقعی و تمرکز بر پروژههای مشترک با منافع متقابل و قابل سنجش است.
در مجموع، بریکس با هدف تقویت همکاری میان اقتصادهای نوظهور و افزایش سهم آنها در اقتصاد جهانی فعالیت میکند و عضویت ایران در این مجموعه، در شرایط تحریم، میتواند به گسترش شرکای تجاری، دستیابی به سازوکارهای مالی جدید و کاهش وابستگی به نظام مالی غرب کمک کند؛ مشروط بر آنکه با برنامهریزی دقیق و پیگیری مستمر دیپلماسی اقتصادی همراه شود.
نظرات (0)