تغییرات اقلیمی که زمانی تهدیدی دور و بلندمدت تلقی میشد، اکنون به شکل ملموسی در شمال ایران خود را نشان میدهد. تازهترین ارزیابیهای مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی حاکی از آن است که استان مازندران با ترکیبی از افزایش دما، تغییر الگوی بارش و رشد مخاطراتی مانند سیلابهای ناگهانی روبهروست؛ وضعیتی که مدیریت منابع آب، کشاورزی و انرژی را وارد مرحلهای تازه و پرریسک کرده است.
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی کشور، در نشست تخصصی هماندیشی پدیده النینو که در ساری برگزار شد، تأکید کرد که بحران تغییر اقلیم فراتر از مرزهای ایران است و بسیاری از کشورها با پیامدهای آن دستوپنجه نرم میکنند. به گفته او، آنچه در مازندران رخ میدهد بخشی از یک روند جهانی است، اما شدت و سرعت آن در این استان، لزوم چارهاندیشی فوری را دوچندان کرده است.
زمستانهای مازندران در پنج دهه گذشته گرمتر شده است
بر اساس دادههای ارائهشده در این نشست، میانگین دمای فصل زمستان در مازندران طی پنج دهه اخیر در هر دهه حدود ششدهم درجه سلسیوس افزایش یافته است؛ روندی که اگرچه در نگاه اول کوچک به نظر میرسد، اما در مقیاس اقلیمی تغییری قابل توجه و اثرگذار محسوب میشود. این افزایش تدریجی دما، چرخه تبخیر، رطوبت و بارش را بر هم زده و زمینه را برای نوسانات شدیدتر جوی فراهم کرده است.
وظیفه کاهش مساحت جنگلهای شمال ایران را نیز بهعنوان یکی از عوامل تشدیدکننده این روند معرفی کرد. از بین رفتن پوشش جنگلی نهتنها ظرفیت طبیعی ذخیره آب و تعدیل دما را کاهش میدهد، بلکه باعث میشود روانآبها با سرعت بیشتری به سمت رودخانهها و مناطق مسکونی حرکت کنند و در زمان بارشهای سنگین، خسارتها چند برابر شود.
النینو؛ از تغییر بارش تا تهدید امنیت غذایی
رئیس مرکز ملی اقلیم با اشاره به نقش پدیده النینو در بینظمیهای آبوهوایی گفت: این پدیده میتواند با اثرگذاری بر الگوهای بارندگی و دما، وقوع سیل و خشکسالی را در ۴۵ کشور جهان تحت تأثیر قرار دهد. یکی از پیامدهای مهم آن، افزایش ناامنی غذایی در برخی مناطق است؛ چرا که کشاورزی بهشدت به نظم فصلی بارش و دما وابسته است.
در همین چارچوب، پیشبینیهای اقلیمی برای ماههای آینده در ایران نیز قابل توجه است. به گفته وظیفه، احتمال وقوع پاییزی پربارش و زمستانی گرمتر از شرایط نرمال وجود دارد. اگر این پیشبینی محقق شود، دستگاههای اجرایی باید برای مواجهه با بارشهای شدید و رخدادهای حدی مانند سیلابهای ناگهانی و آبگرفتگی گسترده آمادگی بیشتری داشته باشند.
خطر اصلی؛ بارانهای کوتاه، شدید و کمبهره
مهمترین هشدار این مقام مسئول، افزایش احتمال سیلابهای مخرب بهویژه در مناطق کوهپایهای است. به گفته او، امروز مسئله فقط میزان بارش سالانه نیست، بلکه تمرکز بارش در بازههای زمانی بسیار کوتاه است. وقتی حجم زیادی از باران در چند ساعت یا چند روز میبارد، خاک فرصت جذب آب را ندارد، بهرهوری بارش بهشدت کاهش مییابد و بخش بزرگی از آب بهصورت روانآب مخرب جاری میشود.
این تغییر الگو، خسارت سیلاب را افزایش میدهد و در عین حال منابع آب زیرزمینی را تقویت نمیکند. وظیفه افزود: افزایش تبخیر ناشی از گرمایش هوا، گسترش سطح زیر کشت آبی بدون توجه به الگوی کشت مناسب و دلبستن به بارشهای مورد انتظار، از دیگر چالشهایی است که بخش آب و کشاورزی مازندران با آن مواجه است.
او همچنین بر ضرورت مدیریت مصرف انرژی در استان تأکید کرد. با افزایش نوسانات دمایی و رشد مقطعی پیک مصرف، بهویژه در فصل سرد، مدیریت هوشمند انرژی باید با جدیت بیشتری دنبال شود، زیرا تغییرات اقلیمی اکنون بهطور همزمان حوزههای کشاورزی، انرژی، محیطزیست و مدیریت بحران را درگیر کرده است.
تغییر زمان بارشها؛ زنگ خطر برای مدیریت آب
حیدر داوودیان، مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران نیز در این نشست با اشاره به دگرگونی الگوی بارشها گفت: افزایش شدت و تمرکز زمانی بارندگیها، ضرورت استفاده از مدلهای علمی و فناوریهای نوین برای مدیریت منابع آب و کاهش خسارات سیلاب را بیش از گذشته ضروری کرده است.
به گفته وی، اگر در گذشته بارشهای سالانه بهصورت تدریجی و در طول ماهها توزیع میشد، امروز ممکن است همان حجم بارش در فاصلهای بسیار کوتاه رخ دهد. همین جابهجایی در زمان، شدت و نحوه توزیع بارش، خطر سیلاب را بهطور محسوسی بالا میبرد. داوودیان تأکید کرد که دیگر نمیتوان صرفاً با معیار «میزان بارندگی» درباره خطر سیل قضاوت کرد؛ بلکه عواملی مانند شدت بارش، وضعیت پوشش گیاهی، شرایط حوضه آبریز، ظرفیت رودخانهها و نحوه مدیریت اراضی نیز به یک اندازه تعیینکننده هستند.
تغییر کاربری اراضی و دستاندازی به حریم رودخانهها
مدیرعامل آب منطقهای مازندران، تغییر کاربری اراضی و دخلوتصرف در بستر و حریم رودخانهها را حلقهای خطرناک در زنجیره تشدید خسارات سیلاب دانست. به باور او، حساسیت عمومی نسبت به حفاظت از رودخانهها باید افزایش یابد و مدلهای مدیریت سیلاب متناسب با واقعیتهای اقلیمی امروز بازنگری شود.
داوودیان خاطرنشان کرد: اگر در چند دهه گذشته هدف اصلی ساخت سدها تأمین آب کشاورزی بود، امروز با توجه به شرایط جدید اقلیمی، مهار روانآبها و پیشگیری از سیلاب نیز به اولویتی جدی تبدیل شده است. این به معنای تغییر نگاه از مدیریت سنتی مبتنی بر تأمین آب به مدیریت مبتنی بر ریسک است.
- بازنگری در طراحی زیرساختها و افزایش ظرفیت رودخانهها و کانالهای انتقال سیلاب
- صیانت از جنگلها و پوشش گیاهی بهعنوان سپر طبیعی در برابر روانآب
- توسعه سامانههای پیشبینی و هشدار سیلاب مبتنی بر دادههای دقیق هواشناسی
- اجرای الگوی کشت سازگار با کمآبی و جلوگیری از توسعه بیرویه کشت آبی
مازندران به دلیل برخورداری همزمان از جنگل، رودخانههای متعدد، اراضی کشاورزی گسترده، مناطق کوهستانی و شهرهایی که در مسیر رودخانهها شکل گرفتهاند، در برابر بارشهای کوتاهمدت و سنگین آسیبپذیری بالایی دارد. ترکیب این ویژگیها با پیشبینی پاییز پربارش و زمستان گرم، ضرورت آمادگی همهجانبه دستگاههای مسئول را بیشتر میکند.
در نهایت آنچه امروز برای شمال کشور اهمیت دارد، نه فقط پاسخ به این پرسش که «چه مقدار باران خواهد بارید»، بلکه پاسخ به این پرسش است که استان تا چه اندازه برای بارشهایی شدیدتر، کوتاهتر و غیرقابل پیشبینیتر از گذشته آماده است. فاصله گرفتن از الگوهای قدیمی و حرکت به سمت برنامهریزی اقلیمی جامع، تنها راه کاهش خسارات زنجیرهای است که تغییرات اقلیمی میتواند برای مازندران به همراه داشته باشد.
نظرات (0)