استان یزد بهعنوان یکی از کمآبترین استانهای کشور، طی دو سال گذشته مسیر تازهای برای مدیریت منابع زیرزمینی در پیش گرفته است؛ مسیری با عنوان «بازار آب» که اکنون با قواعد اجرایی مشخص، به مرحله تثبیت رسیده است. معاون برنامهریزی شرکت آب منطقهای یزد میگوید این سازوکار بازارمحور، نهتنها به بهرهوری بیشتر منجر میشود، بلکه بخشی از آب صرفهجوییشده را برای همیشه به نفع آبخوانها ذخیره میکند.
سازوکار بازار آب یزد چگونه کار میکند؟
به گفته محمد راسترو، معاون برنامهریزی شرکت آب منطقهای یزد، ضوابط اجرایی بازار آب بهصورت دقیق تدوین شده است. در حال حاضر مبادلات از طریق انتقال شارژ از چاه مبدأ (فروشنده) به چاه مقصد (خریدار) انجام میشود و در هر معامله، حداقل ۱۰ درصد از حجم آب صرفهجوییشده بهعنوان سهم پایداری منابع، حفظ و از چرخه مبادله خارج میشود.
این سهم ۱۰ درصدی عملاً تضمین میکند که هر معامله، حتی اگر با هدف جابهجایی آب بین دو بهرهبردار انجام شود، در نهایت به سود سفرههای زیرزمینی تمام شود. به گفته وی، برای مبادلات آب با کیفیتهای متفاوت نیز ضرایب فنی اعمال میشود تا ارزش واقعی آب بر اساس شوری، کیفیت و قابلیت مصرف، بهصورت عادلانه محاسبه شود.
از سند سازگاری با کمآبی تا تعادلبخشی آبخوانها
راسترو تأکید کرد که بازار آب در چارچوب سند سازگاری با کمآبی استان یزد و در کنار طرحهای تعادلبخشی منابع آب زیرزمینی راهاندازی شده است. هدف اصلی، ایجاد پیوند میان برنامههای صرفهجویی، کاهش مصرف و افزایش بهرهوری است؛ بهگونهای که منافع حاصل از صرفهجویی، انگیزهای برای ادامه آن باشد.
وی با اشاره به محدودیت شدید منابع آبی یزد افزود: استفاده از روشهای نوین و مؤثر برای مدیریت آب یک ضرورت اجتنابناپذیر است. تجربه دو سال گذشته نشان داده است که این بازار میتواند در آینده نزدیک آثار ملموسی در مدیریت عرضه و تقاضا، کمک به حفظ و احیای آبخوانها، کاهش تنشهای اجتماعی ناشی از کمبود آب و ارتقای بهرهوری کل منابع داشته باشد.
مشوق مالی برای کشاورزان و تغییر الگوی کشت
یکی از ویژگیهای کلیدی بازار آب، ایجاد انگیزه اقتصادی برای صرفهجویی است. بهرهبردارانی که با ارتقای بهرهوری، بخشی از آب تخصیصی خود را آزاد میکنند، میتوانند در چارچوب ضوابط مصوب، آن را به متقاضیان دیگر عرضه کنند و درآمد حاصل را به چرخه تولید بازگردانند.
به گفته معاون شرکت آب منطقهای یزد، منابع مالی بهدستآمده از این مبادلات میتواند نقش مهمی در افزایش تابآوری کشاورزان در سالهای خشک ایفا کند. این درآمد قابلیت هزینهکرد در حوزههای زیر را دارد:
- سرمایهگذاری در مکانیزاسیون مزارع و نوسازی تجهیزات کشاورزی
- اجرای سامانههای نوین آبیاری، توسعه آبیاری تحت فشار و قطرهای
- تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کمآببر و با ارزش افزوده بالاتر
به این ترتیب، سود ناشی از بهرهوری، خود به محرکی برای تداوم و گسترش اقدامات صرفهجویانه تبدیل میشود و چرخهای پایدار از مدیریت مصرف شکل میگیرد.
حذف واسطهگری و مقابله با بازار غیررسمی آب
راسترو یکی دیگر از اهداف بنیادین بازار آب را حذف واسطهگری و جلوگیری از شکلگیری بازار سیاه عنوان کرد. به گفته او، نبود یک سازوکار رسمی و شفاف در گذشته، زمینه را برای معاملات غیررسمی و خارج از نظارت فراهم میکرد؛ اما اکنون با ایجاد بستری قانونی و قابل رصد، تمام مبادلات در چارچوب ضوابط نظارتی و با ثبت دقیق انجام میشود.
این شفافیت، علاوه بر تضمین حقوق فروشنده و خریدار، امکان پایش دقیق برداشتها و جلوگیری از اضافهبرداشت را نیز برای دستگاه متولی فراهم میکند.
مبادلات فرابخشی و درونبخشی؛ از کشاورزی تا صنعت
بر اساس اعلام شرکت آب منطقهای یزد، دامنه مبادلات در بازار آب محدود به یک بخش نیست. امکان انتقال فرابخشی آب میان بخش کشاورزی و صنعت و همچنین انتقال درونبخشی میان بهرهبرداران کشاورزی بهصورت کامل فراهم شده است. این انعطافپذیری به مدیریت بهتر تقاضا در شرایط کمآبی کمک میکند و اجازه میدهد آب به اولویتهای دارای بهرهوری اقتصادی بالاتر تخصیص یابد، بدون آنکه حقوق منابع پایدار نادیده گرفته شود.
تدوین سند صرفهجویی آب و توسعه بازار نامتعارف
معاون برنامهریزی شرکت آب منطقهای یزد از تدوین دستورالعمل صدور «سند صرفهجویی آب» خبر داد و گفت این دستورالعمل با همکاری سازمان مدیریت و برنامهریزی استان در حال نهایی شدن است. صدور این سند میتواند فرآیند ثبت، مستندسازی و مبادله صرفهجوییهای واقعی را ساماندهی و شفافتر کند و به هر واحد صرفهجویی، هویت رسمی ببخشد.
وی همچنین با قدردانی از پیگیریهای معاونت هماهنگی امور عمرانی استانداری یزد، از قرار گرفتن بازار آب نامتعارف در دستور کار استان خبر داد. این بازار با تمرکز بر منابعی همچون پساب تصفیهشده و آب دریا طراحی میشود و میتواند فشار بر منابع متعارف را بهطور چشمگیری کاهش دهد.
راسترو در پایان با اشاره به تأکید برنامه هفتم توسعه بر ضرورت استفاده از منابع آب نامتعارف، ابراز امیدواری کرد که یزد بهزودی فعالیت عملیاتی خود را در این حوزه نیز آغاز کند تا ظرفیتهای جدید آبی، پشتوانهای برای مدیریت پایدار و گذار از بحران کمآبی در این استان کویری باشد.
نظرات (0)