بسیاری از افراد در زندگی روزمره میان توجه به امور معنوی و تلاش برای ساختن یک زندگی موفق و آرام در دنیا، نوعی تعارض احساس می‌کنند؛ گویی باید میان این دو یکی را برگزید. اما میراث اهل‌بیت(ع) به‌ویژه صحیفه سجادیه، روایت دیگری دارد؛ روایتی که دین را نه در برابر دنیا، بلکه راهنمای زیستن درست در همین دنیا معرفی می‌کند.

بر همین اساس، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدرضا فاطمی‌نیا، استاد حوزه و دانشگاه، در گفت‌وگویی با تبیین جایگاه دین در زندگی معاصر، تأکید کرده است که فهم نادرست از نسبت دین و دنیا، ریشه بسیاری از سردرگمی‌های انسان امروز است.

دو برداشت ناقص از نسبت دین و دنیا

به گفته این کارشناس معارف دینی، بخش قابل توجهی از جامعه در تحلیل رابطه دین و زندگی دنیوی، گرفتار دو رویکرد افراطی شده‌اند. رویکرد نخست، دین را مانعی در برابر پیشرفت، رفاه، شادی و علم‌آموزی می‌داند و معتقد است برای دستیابی به توسعه مادی باید دین را به‌طور کامل از معادلات فردی و اجتماعی کنار گذاشت.

در مقابل، نگاه دوم اگرچه دین را به‌طور کامل نفی نمی‌کند، اما آن را به حاشیه می‌راند. در این نگاه، دین به «فوق‌برنامه‌ای تفننی» یا مسکنی موقت برای لحظات اندوه و بحران تقلیل می‌یابد؛ یعنی زمانی به سراغ آن می‌رویم که در بن‌بست روحی قرار گرفته‌ایم، نه اینکه دین را به‌عنوان نقشه راه اصلی زندگی بپذیریم. به باور حجت‌الاسلام فاطمی‌نیا، هر دو این نگرش‌ها، چه دین‌ستیز و چه دین‌گریز حاشیه‌ای، تصویری ناقص از حقیقت دین ارائه می‌دهند و مانع تجربه یک حیات متعالی می‌شوند.

دین؛ برنامه مهندسی زندگی باکیفیت

نگاه سوم که به گفته این استاد حوزه منطبق بر آموزه‌های قرآن و مکتب اهل‌بیت(ع) است، دین را نه باری اضافی و نه امری تزئینی، بلکه برنامه‌ای جامع برای «خوب زیستن» می‌داند. هدف دین در اسلام، دعوت به گوشه‌نشینی و ترک دنیا نیست، بلکه آموزش شیوه‌ای عادلانه، پرثمر و زیبا برای زندگی در همین جهان مادی است.

وی با اشاره به یک خطای رایج شناختی یادآور شد: برخی گمان می‌کنند دین صرفاً برای آبادانی آخرت آمده و دنیا ذاتاً بی‌ارزش است، در حالی که از منظر توحیدی، دنیا مزرعه آخرت است. به تعبیر او، آخرت میوه درختی است که ریشه و بذر آن در مناسبات روزمره، روابط اجتماعی، کسب‌وکار حلال، صداقت و طهارت دنیوی شکل می‌گیرد. اگر این ریشه سالم و استوار نباشد، ثمری برای ابدیت نیز نخواهد داشت. به همین دلیل آبادانی و سعادت اخروی، دقیقاً از مسیر ساماندهی درست زندگی دنیوی می‌گذرد.

دنیا ابزاری شریف برای رسیدن به کمال

این پژوهشگر دینی با استناد به قرآن کریم افزود: آیه ۶۴ سوره عنکبوت که می‌فرماید «وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ» هرگز به معنای تحقیر دنیا نیست، بلکه برای تنظیم اولویت‌ها و گسترش افق دید انسان است. قرآن هشدار می‌دهد که نگاه خود را در محدوده تنگ چند روزه دنیا محصور نکنیم و بدانیم دنیا ابزاری شریف و کلاسی ضروری برای ورود به مراحل والاتر کمال انسانی است.

وی در ادامه به تبیین سرشت انسان پرداخت و گفت خداوند در نهاد بشر، میلی عمیق به زندگی و بقا قرار داده است؛ میلی که به‌قدری ریشه‌دار است که انسان از هر نعمتی دلزده می‌شود جز خود حیات. او به کلام امیرالمؤمنین علی(ع) استناد کرد که فرمودند: «وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا وَ یَکَادُ صَاحِبُهُ یَشْبَعُ مِنْهُ وَ یَمَلُّهُ إِلَّا الْحَیَاةَ فَإِنَّهُ لَا یَجِدُ فِی الْمَوْتِ رَاحَةً»؛ به این معنا که انسان سرانجام از همه امور دنیا دلزده می‌شود جز زندگی، چرا که در نیستی آسایشی نمی‌بیند.

به گفته حجت‌الاسلام فاطمی‌نیا، پیامبر اکرم(ص) نیز فرموده‌اند دل انسان کهنسال همچنان در آرزوی طول عمر و مال، جوان می‌ماند. این کشش درونی فی‌نفسه نقص نیست و محرک تلاش و بقاست، اما بحران زمانی آغاز می‌شود که این عشق به حیات تنها در سطح مادی منجمد شود. قرآن در آیه ۳۸ سوره توبه با عتاب می‌فرماید «أَرَضِیتُمْ بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا...»؛ آیا به متاع اندک دنیا رضایت داده و بر سر ابدیت معامله‌ای ارزان کردید؟ ریشه پوچی انسان معاصر نیز همین بسنده کردن به بهره‌های زودگذر است.

چشیدن یک دانه برای اشتیاق به تمام باغ

این استاد حوزه برای تبیین نسبت دنیا و آخرت، مثالی ملموس مطرح کرد: خداوند زیبایی‌ها و لذت‌های حلال دنیا را مانند دانه‌ای از میوه‌ای مرغوب پیش روی انسان قرار داده تا او را به تمام باغ مشتاق کند؛ درست مانند باغبانی که برای نشان دادن کیفیت بوستان خود، دانه‌ای را برای چشیدن به خریدار تعارف می‌کند. خداوند با چشاندن لذت‌های دنیوی می‌خواهد عطش انسان را برای رحمت نامحدود خود بیدار کند، اما خطای بزرگ آن است که برخی پای همان یک دانه می‌مانند و کل باغستان را از یاد می‌برند.

وی افزود: حکمت الهی جهان را به‌گونه‌ای آفریده که هرگز نتواند تمام خلأهای روحی انسان را به‌طور مطلق پر کند. پدیده‌هایی چون بیماری، پیری، فقدان عزیزان، رنج‌ها و در نهایت مرگ، هشدارهایی مهربانانه هستند تا انسان را از غفلت بیدار کنند و یادآور شوند که دنیا مسافرخانه است، نه مقصد نهایی. قرآن در آیه ۶۸ سوره یس می‌فرماید: «وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ أَفَلَا یَعْقِلُونَ»؛ هر که را عمر طولانی دهیم، در آفرینش دگرگون و فرسوده می‌سازیم، آیا اندیشه نمی‌کنند؟ این دگرگونی تدریجی، یادآوری است که نباید به تکیه‌گاه‌های سست دل بست، بلکه باید به سرچشمه جاودانگی متصل شد.

صحیفه سجادیه؛ پیوند عرفان ناب با نیازهای روزمره

به اعتقاد حجت‌الاسلام فاطمی‌نیا، صحیفه سجادیه بهترین نمونه عینی برای تحقق همین زیست متعادل است. اگر این کتاب با نگاه ژرف و به دور از پیش‌داوری مطالعه شود، روشن می‌شود که حضرت زین‌العابدین(ع) چگونه والاترین حقایق عرفانی را با عینی‌ترین نیازهای زندگی زمینی پیوند زده‌اند.

در دعاهای نورانی صحیفه، امام سجاد(ع) همان‌گونه که با سوز دل برای آمرزش گناهان و دستیابی به مقامات اخروی تضرع می‌کنند، برای ریزترین مسائل حیات روزمره نیز با خداوند سخن می‌گویند. دعا برای تندرستی و عافیت، گشایش در رزق و ادای دین، دعا برای همسایگان و مرزداران، دعا برای تربیت فرزندان صالح و موفقیت‌های اجتماعی، همگی در این مجموعه موج می‌زند.

وی به‌عنوان نمونه شاخص به دعای بیستم صحیفه سجادیه، معروف به «مکارم‌الاخلاق» اشاره کرد و آن را منشوری بی‌بدیل برای اخلاق کاربردی در خانواده و جامعه دانست. در این دعا امام(ع) از خداوند ارتقای ایمان، خلوص نیت و حسن خلق را طلب می‌کنند تا انسانی بسازند که در متن اجتماع، با عزت، مسئولیت‌پذیری و سازندگی زندگی کند.

دنیا؛ کارگاه آدم‌سازی

پیام بنیادین صحیفه سجادیه از نگاه این کارشناس، آن است که دنیا کارگاه آدم‌سازی و میدان پرورش روح انسان است. اسلام نمی‌خواهد انسان دنیا را رها کند، بلکه می‌آموزد چگونه دنیا را مدیریت کند و اجازه ندهد دنیا او را در خود غرق سازد.

با به‌کارگیری رهنمودهای این کتاب ارزشمند، انسان می‌تواند در قلب کار و تلاش مادی، عمیق‌ترین پیوند را با پروردگار تجربه کند و از مواهب جهان به‌مثابه سکوی پرتابی برای عروج معنوی بهره بگیرد؛ نه اینکه میان دین و دنیا دیواری بکشد، بلکه با آشتی دادن این دو، راه سعادت دنیا و آخرت را هموار سازد.