صدای جابه‌جایی اثاثیه در کوچه‌های شهر این روزها بیش از گذشته به گوش می‌رسد؛ اما این بار نه برای جابجایی خانه، که برای فروش وسایل اضافی یا تعویض کالاهای نو با نمونه‌های دست‌دوم. بازاری که روزگاری فقط به خانه‌تکانی‌های اسفندماه محدود بود، حالا به یکی از پویاترین بخش‌های اقتصاد شهری ایران تبدیل شده است.

شکاف تورمی؛ لوازم خانگی در صدر گرانی‌ها

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که تورم در بازار لوازم خانگی به مراتب شدیدتر از سایر کالاهاست. در خردادماه امسال، تورم ماهانه لوازم خانگی ۹.۷ درصد ثبت شد در حالی که میانگین تورم ماهانه کشور ۵.۹ درصد بود. این اختلاف ۳.۸ واحد درصدی معنای روشنی دارد: قیمت یخچال، ماشین لباسشویی، اجاق گاز و دیگر ملزومات خانه، بسیار سریع‌تر از سایر کالاها در حال افزایش است.

وضعیت در شاخص نقطه‌به‌نقطه حادتر هم می‌شود. تورم نقطه‌به‌نقطه لوازم خانگی به ۱۱۱.۱ درصد رسیده که در مقایسه با تورم ۸۸.۶ درصدی کل کشور، تفاوت ۲۲.۵ واحد درصدی را نشان می‌دهد. این یعنی یک خانواده برای خرید همان کالایی که سال گذشته می‌خرید، امسال باید بیش از دو برابر هزینه کند. در شاخص تورم سالانه نیز لوازم خانگی با ۶۶.۴ درصد نسبت به میانگین ۶۲ درصدی کشور، همچنان پیشتاز است.

از فروشگاه‌های مدرن تا سمساری‌های قدیمی

این شکاف قیمتی مسیر خرید بسیاری از خانواده‌ها را تغییر داده است. یکی از ساکنان تهران که برای خرید یخچال به یک سمساری مراجعه کرده، می‌گوید: «پیشتر هیچ‌وقت به خرید کالای کارکرده فکر نمی‌کردم و وسایل خانه را همیشه نو می‌خریدم. اما حالا قیمت‌ها طور دیگری رقم می‌خورد.» او تأکید می‌کند که یک وسیله سالم کارکرده با نصف یا حتی یک‌سوم قیمت نمونه نو، گزینه منطقی‌تری برای خانواده‌هایی است که باید سایر هزینه‌ها را نیز مدیریت کنند.

خرید کالای کارکرده دیگر یک انتخاب تحمیلی صرف نیست؛ برای بسیاری به یک تصمیم اقتصادی آگاهانه تبدیل شده است. در شرایط تورمی، خانوارها معمولاً هزینه‌هایی را کاهش می‌دهند که امکان جایگزینی دارند و لوازم خانگی در صدر این فهرست قرار می‌گیرد.

زوج‌های جوان و تغییر در سنت جهیزیه

یکی از تغییرهای قابل توجه در این بازار، افزایش مراجعه زوج‌های جوان است. نسلی که تا دیروز خرید جهیزیه کامل از برندهای معتبر را بخشی از شروع زندگی مشترک می‌دانست، امروز بخش قابل توجهی از نیاز خود را از بازار دست‌دوم تأمین می‌کند. یک فروشنده با سابقه در این حوزه می‌گوید: «در گذشته کمتر عروس و دامادی به سمساری سر می‌زدند. اما اکنون تعدادشان زیاد شده است. بیشتر به دنبال مبلمان، میز، یخچال و وسایل آشپزخانه با ظاهر مناسب و کیفیت قابل قبول هستند.»

یک زوج جوان که برای خرید چند قلم کالا به یکی از بازارهای دست‌دوم مراجعه کرده‌اند، می‌گویند: «برای شروع زندگی باید هزینه‌ها را مدیریت کرد. خرید همه وسایل به صورت نو فشار سنگینی به همراه دارد. بسیاری از وسایل کارکرده اگر سالم باشند، تفاوت چشمگیری با نوع نو ندارند.»

اقتصاد چرخشی؛ از مصرف تا بازتولید

بازار لوازم دست‌دوم را می‌توان نمونه‌ای از اقتصاد چرخشی دانست که در سال‌های اخیر و به دنبال شرایط تورمی در ایران گسترش یافته است. در این مدل، ارزش یک کالا پس از پایان مصرف اولیه از بین نمی‌رود، بلکه با ورود به چرخه جدید، به مصرف‌کننده دیگری خدمت می‌رساند. فعالان بازار می‌گویند لوازم خانگی بزرگ مانند یخچال، لباسشویی، مبلمان و اجاق گاز بیشترین تقاضا را دارند.

یک تعمیرکار لوازم خانگی که بخشی از این زنجیره است، می‌گوید: «بسیاری از وسایل فقط یک نقص کوچک دارند. با تعویض یک قطعه یا انجام یک تعمیر ساده، دوباره قابل استفاده می‌شوند.» این چرخه علاوه بر کاهش هزینه مصرف‌کننده، فرصت‌های شغلی جدیدی نیز ایجاد کرده است.

اعتماد؛ حلقه گمشده بازار دست‌دوم

با وجود رونق این بازار، مسئله اعتماد همچنان یک چالش جدی است. خریدار معمولاً از میزان کارکرد، سابقه تعمیرات و عمر مفید باقی‌مانده کالا اطلاعات دقیقی ندارد. یکی از مشتریان این بازار می‌گوید: «مشکل اساسی اینجاست که نمی‌دانیم کالایی که می‌خریم چقدر دوام می‌آورد. اگر ضمانت یا سازوکار نظارتی وجود داشت، خرید با اطمینان بیشتری انجام می‌شد.»

فعالان صنفی نیز بر لزوم ساماندهی این بازار تأکید دارند. از نگاه آنان، هر چه این بازار شفاف‌تر و سازمان‌یافته‌تر باشد، اعتماد مشتریان افزایش می‌یابد و چرخه اقتصاد چرخشی با قدرت بیشتری به کار خود ادامه می‌دهد.

تصویری از اقتصاد ایران در ویترین سمساری‌ها

بازار سمساری امروز روایتگر تغییر عمیق در معیشت خانوار ایرانی است. بازاری که تا چندی پیش صرفاً محلی برای فروش وسایل بی‌استفاده بود، امروز به یکی از ارکان تأمین نیازهای خانواده‌ها تبدیل شده است. تورم افسارگسیخته لوازم خانگی، کاهش قدرت خرید و تغییر الگوی مصرف، مسیر حرکت وسایل خانه را نیز تغییر داده است. یک کالا ممکن است چند بار خرید و فروش شود، در خانه‌های متعددی مورد استفاده قرار گیرد و هر بار نیاز متفاوتی را پاسخ دهد.

سمساری‌ها اگرچه در ظاهر کسب‌وکارهایی کوچک به نظر می‌رسند، اما در دل خود تصویری بزرگ و واقعی از وضعیت اقتصادی ایران ارائه می‌دهند؛ اقتصادی که در آن مردم برای عبور از بحران هزینه‌ها، حتی مسیر حرکت وسایل زندگی خود را تغییر داده‌اند.