اواخر شهریور هر سال و همزمان با «روز جهانی بامبو»، نگاهها به یکی از اصیلترین هنرهای دستی شمال ایران دوخته میشود؛ بامبوبافی، هنری برآمده از دل طبیعت مرطوب و نیزارهای گیلان که نسل به نسل در دستان هنرمندان زن و مرد این دیار حفظ شده و امروز به نمادی از هویت فرهنگی شرق گیلان تبدیل شده است.
این مهارت که در زمره صنایع دستی حصیری قرار میگیرد، تنها یک شغل فصلی یا تفنن هنری نیست؛ بلکه بخشی از سبک زندگی، اقتصاد خانوار و پیوند عمیق مردم با محیط زیست پیرامون تالابها و آبگیرهاست.
بامبوبافی چیست و چگونه خلق میشود؟
در فرآیند بامبوبافی، ساقههای بامبو پس از برداشت، با ابزار دستی برش خورده و به ترکههای نازک و منعطف تبدیل میشوند. این ترکهها سپس با طرحها و نقوش گوناگون به هم بافته شده و به انواع سبد و وسایل کاربردی و تزیینی جان میبخشند.
ویژگی شاخص بامبو، انعطافپذیری بالا همراه با استحکام و فرمپذیری مناسب است. همین خصوصیت باعث میشود محصولات نهایی هم سبک و مقاوم باشند و هم قابلیت شکلدهی ظریف برای خلق بافتهای پیچیده را داشته باشند. از سبدهای ساده روزمره تا آباژورها و دیوارکوبهای هنری، همگی حاصل همین تعادل میان نرمی و استحکام است.
کار بامبوبافی کاملاً دستی است و مهارت بافنده در یکنواختی بافت، انتخاب ترکه مناسب و اجرای نقش، کیفیت نهایی اثر را تعیین میکند. استادکاران قدیمی این هنر را سینه به سینه از پیشینیان آموختهاند و امروز نیز جوانترها در کنار آنان، فوتوفنهای این حرفه را فرا میگیرند.
بامبو و سوف؛ دو خویشاوند متفاوت در حصیربافی گیلان
در گیلان، دو گیاه اصلی برای صنایع دستی حصیری کاربرد دارد: بامبو یا نی خیزران و سوف. هر دو بیشتر در حاشیه آبگیرها، تالابها و زمینهای مرطوب میرویند، اما تفاوتهای ظریفی دارند که جایگاه بامبو را ممتاز میکند.
بامبو نسبت به سوف، انعطافپذیرتر، ظریفتر و مستعدتر برای تولید محصولات متنوع است. به همین دلیل، هنرمندان میتوانند با بامبو، آثاری با جزئیات بیشتر و فرمهای پیچیدهتر خلق کنند. از شاخههای بامبو، عصا و چوبدستی ساخته میشود و از برگ آن، ریسمان و حتی فرش بافته میشود. خاصیت ارتجاعی این گیاه نیز آن را به مادهای ایدهآل برای ساخت لوازم تزیینی و کاربردی تبدیل کرده است.
از جای سبزی تا آباژور؛ دنیای متنوع محصولات بامبویی
تنوع محصولات بامبوبافی، یکی از دلایل ماندگاری این هنر در زندگی امروز است. سبدها و مصنوعات بامبویی در ابعاد و کاربریهای مختلف تولید میشوند و هر یک نامی متناسب با کاربرد خود دارند:
- سبدهای آشپزخانه: جای سبزی، جا میوهای، جا تخممرغی و سبد شکلاتخوری
- وسایل تزیینی منزل: آباژور، دیوارکوب، میز و صندلی بامبویی
- لوازم کاربردی و جانبی: کلاهک چراغ، جانونی و انواع سبدهای چندمنظوره
این تنوع، بامبوبافی را از یک هنر صرفاً تزیینی فراتر برده و آن را به بخشی از اقتصاد خلاق خانگی و کارگاهی تبدیل کرده است؛ محصولاتی که هم سازگار با محیط زیست هستند و هم به دلیل طبیعی بودن مواد اولیه، جایگزینی پایدار برای پلاستیک و مصنوعات صنعتی به شمار میروند.
لیالستان؛ خاستگاه بامبوبافی و روستای ملی ایران
اگرچه بامبو در نقاط مختلف شرق گیلان میروید، اما مرکز اصلی پرورش بامبو و تولید مصنوعات آن، روستای لیالستان است؛ روستایی واقع در حد فاصل لاهیجان به لنگرود که به عنوان خاستگاه هنر بامبوبافی ایران شناخته میشود.
بامبوبافی در لیالستان بیش از یک سده قدمت دارد و به عنوان یکی از صنایع دستی شاخص و هنرهای بومی اصیل گیلان زمین شناخته میشود. همین پیشینه طولانی و تمرکز هنرمندان چیرهدست در این روستا باعث شده است تا لیالستان امروز عنوان «روستای ملی بامبوبافی ایران» را به خود اختصاص دهد و رتبه نخست کشور در پرورش بامبو و تولید محصولات تزیینی و کاربردی وابسته به آن را در اختیار داشته باشد.
خانه صنایع دستی لیالستان لاهیجان، امروز کانون گردهمایی هنرمندان، آموزش نسل جدید و عرضه محصولات به بازارهای داخلی است. حضور گردشگران و علاقهمندان به صنایع دستی در این روستا، علاوه بر رونق اقتصادی، به حفظ و انتقال این میراث فرهنگی نیز کمک کرده است.
پیوند سنت و فناوری؛ گامی تازه برای نوسازی بامبوبافی
در آستانه روز جهانی بامبو، تحولی مهم در لیالستان رقم خورده است. بنا بر اعلام روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان گیلان، کارشناس بنیاد ملی نخبگان استان گیلان به همراه یکی از مخترعان، روز گذشته از خانه صنایع دستی لیالستان بازدید کردند تا راهکارهای بهروزرسانی ماشینآلات و ارتقای ابزارهای تولید بامبو را بررسی کنند.
هدف این بازدید میدانی، گذار از شیوههای سنتی طاقتفرسا به تولیدات فناورانه بدون آسیب به هویت هنری آثار عنوان شده است. در این ارزیابی تخصصی، چالشهای تکنولوژیک به ویژه در مرحله حساس بامبو خردکنی و پردازش الیاف به دقت واکاوی شد؛ مرحلهای که با ابزارهای قدیمی، هم زمانبر است و هم گاه به افت کیفیت الیاف منجر میشود.
بر اساس این رویکرد، فناوری قرار نیست جایگزین دست هنرمند شود، بلکه به عنوان بازوی پشتیبان، فرآیند آمادهسازی مواد اولیه را دقیقتر، استانداردتر و ارگونومیکتر خواهد کرد. تلفیق مهارت استادکاران پیشکسوت با خلاقیت مهندسان و مخترعان، میتواند سرعت تولید را افزایش دهد، سلامت جسمانی هنرمندان را تضمین کند و امکان خلق آثاری باکیفیتتر و ظریفتر را فراهم آورد.
مسئولان میراث فرهنگی تأکید کردهاند که بامبوبافی به عنوان یکی از ستونهای هویتبخش فرهنگ گیلان، برای بقا در اقتصاد رقابتی امروز نیازمند نوآوری کاربردی است. همکاری مشترک بنیاد ملی نخبگان و میراث فرهنگی در این پروژه، الگویی از همافزایی نهادی است که میتواند صنایع دستی را از هنری صرفاً سنتی به صنعتی خلاق، پربازده و اشتغالآفرین تبدیل کند؛ صنعتی که با تکیه بر تکنولوژیهای هوشمند و بومی، قابلیت رقابت در بازارهای ملی و جهانی را خواهد داشت.
امید میرود این مشارکت علمی و فناورانه، افقهای تازهای را برای ارتقای کیفی محصولات بامبویی، کاهش سختی کار و توسعه بازار فروش پیش روی هنرمندان لیالستان بگشاید و این میراث سبز گیلان را برای نسلهای آینده زنده و پویا نگه دارد.
نظرات (0)