یکی از رایجترین دغدغههای والدین در فرایند تربیت فرزند، مواجهه با رفتارهای کلامی ناپسند است. وقتی کودک برای نخستین بار یک کلمه زشت یا فحش را بر زبان میآورد، بسیاری از پدر و مادرها دچار سردرگمی میشوند که واکنش مناسب چیست. «زهرا مجیدی»، کارشناس ارشد روانشناسی بالینی، در گفتوگویی به بررسی این مسئله پرداخته و راهکارهای عملی برای مدیریت این رفتار ارائه داده است.
تفاوت توجه به رفتار منفی با واکنش به سخن ناپسند
مجیدی با اشاره به یک اصل روانشناختی مهم میگوید: «این قاعده درست است که اگر کودک رفتاری منفی انجام دهد و ما به آن توجه کنیم، آن رفتار را تکرار خواهد کرد. اما در مورد سخن ناپسند، موضوع متفاوت است.»
به گفته وی، اگر والدین در برابر حرف زشت کودک بیتفاوت باشند، اما اطرافیان - مانند بستگان و مهمانان - واکنش نشان دهند و بپرسند «این را از کجا یاد گرفتی؟ چه کودک بیادبی!»، همین واکنشها باعث میشود کودک متوجه شود که این کلمات میتوانند توجه جمع را جلب کنند و در نتیجه آنها را تکرار میکند.
روش بیتفاوتی در محیط خانه
کارشناس ارشد روانشناسی بالینی تأکید میکند: «زمانی که کودک حرف بد یا ناسزایی را میگوید، اگر این رفتار فقط در محیط خانه رخ دهد، بهترین روش بیتفاوتی است؛ یعنی هیچ واکنشی نشان ندهید، نه اخم کنید و نه دعوا کنید.»
پس از پایان آن موقعیت، والدین میتوانند بهصورت گفتوگومحور با کودک درباره این موضوع صحبت کنند و از او بپرسند که چه شد این حرف را زد و چه چیزی باعث ناراحتی او شده است. این روش به کودک کمک میکند تا احساسات خود را بهتر بشناسد و بیان کند.
راهکارهای پیشگیرانه برای موقعیتهای بیرون از خانه
اما اگر این رفتار در بیرون از خانه - مانند مهمانیها یا مکانهای عمومی - اتفاق بیفتد، رویکرد متفاوتی نیاز است. مجیدی توصیه میکند که پیش از ورود به چنین موقعیتهایی، والدین باید با کودک قرار و توافق کنند که از کلمات مؤدبانه استفاده کند.
به گفته این روانشناس، در طول مهمانی نیز میتوان این توافق را به کودک یادآوری کرد. اگر فراوانی رفتار ناپسند زیاد است، بهتر است از پاداش استفاده شود؛ برای نمونه به کودک گفته شود: «اگر در مهمانی حرفهای خوب بزنی، بعد از آن با هم فوتبال بازی میکنیم، بستنی میخوریم یا چوبشور میدهیم.»
این روش نهتنها انگیزه رفتار مثبت را در کودک تقویت میکند، بلکه تجربه خوشایندی از حضور در جمع برای او ایجاد مینماید و رفتار مؤدبانه را با لذت همراه میسازد.
مرحله محرومیت در صورت تکرار رفتار
اگر با وجود بهکارگیری راهکارهای پیشین، کودک همچنان بر استفاده از سخنان ناپسند اصرار داشت، میتوان از گام بعدی یعنی اعمال محرومیتهای معقول و متناسب استفاده کرد. در این مرحله، والدین باید صریح و شفاف به کودک اعلام کنند که اگر سخن ناپسندی بگوید، از یک اتفاق موردعلاقهاش محروم خواهد شد.
برای نمونه میتوان گفت: «امروز نمیتوانی کارتون موردعلاقهات را ببینی» یا «نمیتوانی بستنی بخوری». با اجرای مداوم این روش، بهتدریج رفتار ناپسند خاموش میشود.
نکته کلیدی: حذف منبع یادگیری
مجیدی بر یک اصل بنیادین تأکید ویژه دارد که بسیاری از والدین از آن غافل میشوند: «منبعی که کودک سخن ناپسند را از آن فراگرفته است، باید هرچه سریعتر شناسایی و حذف شود.»
اگر این منبع در رفتار روزمره خود والدین وجود دارد، یعنی آنها ناخواسته از چنین کلماتی استفاده میکنند، نخست باید رفتار خود را اصلاح کنند. اگر منبع در میان اطرافیان، دوستان، همبازیها یا محتوای رسانهای است، باید دسترسی کودک به آن محدود یا قطع شود.
تأکید میشود تا زمانی که منبع اصلی حذف نشود، هیچیک از راهکارهای تنبیهی یا تشویقی تأثیر پایدار و واقعی نخواهد داشت و کودک دوباره به همان منبع بازخواهد گشت. بنابراین، شناسایی و حذف منبع اصلی، گام نخست و ضروری در فرایند اصلاح رفتار کلامی کودک است.
نظرات (0)