جزئیات طرح جدید سهمیه‌بندی سوخت

بر اساس مصوبه جدید دولت که از ششم مردادماه ۱۴۰۵ اجرایی شده، سهمیه دوم بنزین خودروهای سواری که با نرخ ۳ هزار تومان توزیع می‌شد، با ۲۰ لیتر کاهش از ۷۰ به ۵۰ لیتر در ماه رسیده است. این اقدام در حالی صورت گرفته که سهمیه پایه ۶۰ لیتری بنزین یارانه‌ای با نرخ ۱۵۰۰ تومان کماکان بدون تغییر باقی مانده است.

با اجرای این طرح، مجموع سهمیه ماهانه هر خودروی سواری از ۱۳۰ لیتر به ۱۱۰ لیتر کاهش یافته است. رانندگانی که این میزان سوخت را پیش از پایان ماه مصرف کنند، ناچار به تأمین مازاد نیاز خود با بنزین آزاد ۵۰۰۰ تومانی خواهند بود.

شکاف عمیق تولید و مصرف؛ آمارهای نگران‌کننده

داده‌های رسمی حوزه انرژی کشور نشان می‌دهد که میانگین تولید روزانه بنزین در پالایشگاه‌های ایران حدود ۱۱۵ میلیون لیتر است، در حالی که مصرف روزانه به ۱۳۰ میلیون لیتر رسیده است. این شکاف ۱۵ میلیون لیتری، دولت را ناچار به واردات سوخت با قیمت‌های جهانی کرده که فشار سنگینی بر منابع ارزی کشور وارد می‌کند.

بخشی از این ناترازی به فرسودگی تجهیزات پالایشی و عدم اورهال به موقع واحدهای تولیدی بازمی‌گردد. کارشناسان تأکید دارند تا زمانی که سرمایه‌گذاری اساسی برای نوسازی پالایشگاه‌ها صورت نگیرد، امکان افزایش تولید متناسب با تقاضا در کوتاه‌مدت وجود نخواهد داشت.

قاچاق سوخت؛ خروج روزانه ۲۰ میلیون لیتر از کشور

یکی از معضلات جدی در حوزه انرژی، پدیده قاچاق سوخت است. بر اساس گزارش‌های مستند، روزانه حدود ۲۰ میلیون لیتر انواع سوخت به صورت غیرقانونی از مرزهای کشور خارج می‌شود. ریشه این پدیده در اختلاف فاحش قیمت حامل‌های انرژی در ایران نسبت به کشورهای همسایه نهفته است که حاشیه سود کلانی برای شبکه‌های قاچاق ایجاد کرده است.

این خروج سرمایه، معادل ظرفیت تولید یک پالایشگاه متوسط کشور است که بدون هیچ ارزش افزوده‌ای برای اقتصاد ملی از دست می‌رود. کارشناسان اقتصادی معتقدند تا زمانی که نرخ سوخت در داخل با واقعیت‌های اقتصادی منطقه هماهنگ نشود، اقدامات انتظامی به تنهایی قادر به توقف کامل قاچاق نخواهد بود.

هزینه واقعی تولید و یارانه پنهان سوخت

برآوردهای کارشناسی نشان می‌دهد هزینه کامل استخراج، پالایش، انتقال و توزیع هر لیتر بنزین در جایگاه‌ها بالغ بر ۶۰ هزار تومان است. مقایسه این رقم با نرخ فروش ۱۵۰۰ تومانی بنزین یارانه‌ای، نشان‌دهنده یارانه پنهان عظیمی است که روزانه از خزانه کشور پرداخت می‌شود.

این یارانه پنهان، توان سرمایه‌گذاری مجدد شرکت‌های پالایشی را کاهش داده و چرخه معیوبی ایجاد کرده که در نهایت به تشدید ناترازی دامن می‌زند.

تأثیر بر بازار خودرو و هزینه خانوارها

کاهش سهمیه‌های بنزین تأثیر مستقیمی بر اقتصاد خانوارها داشته است. با توجه به مصرف بالای خودروهای داخلی (۸ تا ۱۰ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر)، سهمیه ۱۱۰ لیتری فعلی تنها برای پیمایش ۱۱۰۰ تا ۱۴۰۰ کیلومتر در ماه کفایت می‌کند. فراتر از این مسافت، مالکان خودرو مجبور به استفاده از بنزین آزاد ۵۰۰۰ تومانی خواهند بود که هزینه ماهانه حمل‌ونقل را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.

در این شرایط، کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند تقاضا برای خودروهای کم‌مصرف، هیبریدی و برقی افزایش یابد، اما محدودیت عرضه و قیمت بالای این محصولات، امکان جایگزینی سریع ناوگان فرسوده را از مصرف‌کنندگان سلب کرده است.

سناریوهای پیش‌روی قیمت بنزین

با تداوم کسری ۱۵ میلیون لیتری روزانه و بار مالی سنگین واردات، تحلیلگران اقتصادی سناریوهای مختلفی را برای آینده قیمت‌گذاری بنزین مطرح می‌کنند. از جمله این سناریوها می‌توان به تغییر نرخ پایه بنزین یارانه‌ای، سهمیه‌بندی بر اساس کد ملی افراد به جای خودرو، و شناورسازی قیمت بنزین آزاد بر اساس قیمت‌های جهانی در ماه‌های آینده اشاره کرد.

به نظر می‌رسد دولت در گام اول با کاهش سهمیه دوم بدون تغییر قیمت‌ها تلاش کرده فشار معیشتی کمتری به خانوارها وارد کند، اما کارشناسان هشدار می‌دهند در صورت تداوم روند صعودی مصرف، این راهکارها در میان‌مدت پاسخگو نخواهد بود.