جنگل قائم کرمان که سالهاست بهعنوان سپر طبیعی شهر در برابر گرد و غبار و ریزگردها عمل میکند، این روزها حال و روز خوشی ندارد. طغیان آفت سوسک پوستخوار کاج، بخشهایی از درختان این میراث سبز را درگیر کرده و نگرانیها را درباره آینده بزرگترین جنگل دستکاشت کشور افزایش داده است.
جنگلی که ریههای کرمان خوانده میشود
جنگل قائم که با نامهای «پردیسان قائم» و «پارک جنگلی قائم» نیز شناخته میشود، در شرق کرمان و در دامنه کوههای صاحبالزمان (عج) قرار دارد. ایده ایجاد این جنگل در سال ۱۳۴۳ توسط مظفر بقایی و با هدف مهار بحران گرد و غبار مطرح شد و به اجرا درآمد. این عرصه سبز حدود ۲۳۰ هکتار وسعت دارد و میزبان بیش از ۵۰۰ هزار اصله درخت از گونههای سرو، کاج و نارون است.
نقش این جنگل برای کرمان فراتر از یک فضای سبز تفریحی است؛ این مجموعه بهعنوان ریههای شهر شناخته میشود و در تثبیت شنهای روان، جلوگیری از ورود ریزگردها و تهویه هوای کرمان نقشی حیاتی ایفا میکند. پیش از احداث جنگل، شدت طوفانهای گرد و غبار به حدی بود که آسمان کرمان را در روز به تاریکی شب میکشاند، اما این مانع عظیم سبز، شهر را از وزش بادهای بیامان نجات داد و به سپری در برابر بیابانزایی تبدیل شد.
حمید چترودی، ساکن خیابان فیروزآباد کرمان، در گفتوگو با مهر یادآوری میکند که پیش از احداث جنگل، وزش باد این بخش از شهر را غرق در گرد و غبار میکرد. به گفته او، احداث این جنگل ضمن تعدیل دمای هوا در بخشهای شرقی کرمان، ورود گرد و غبار از این سمت را مهار کرد، محیط زیستی مطلوبی برای گیاهان و جانوران فراهم آورد و تفرجگاهی کمنظیر در اختیار مردم گذاشت.
سهگانه تهدیدها؛ از خشکسالی تا ساختوساز
جنگل قائم در سالهای اخیر با طیفی از مخاطرات همزمان روبهرو بوده است: تهدیدهای زیستی مانند شیوع آفات، عوامل محیطی چون کمآبی و خشکسالیهای پیاپی و فشارهای انسانی از جمله ساختوسازهای مجاز و غیرمجاز در حریم جنگل. احداث خیابانهای متعدد در دل جنگل و ساختمانسازی با کاربریهای گوناگون نیز در سالیان گذشته به این مجموعه آسیب زده است. استان کرمان در سالهای اخیر در صدر جدول خشکسالی کشور قرار داشته و همین موضوع تأمین آب مورد نیاز درختان را با دشواری جدی مواجه کرده است.
آفتی که زیر پوست درختان کمین کرده است
مهمترین عاملی که درختان کنونی جنگل را تهدید میکند، آفت سوسک پوستخوار کاج است. سحر محمدتقیزاده، گیاهپزشک، با اشاره به طغیان این آفت هشدار میدهد که این حشره با نفوذ به زیر پوست درختان و تغذیه از بافت کامبیوم، مسیر آبرسانی را مسدود کرده و درخت را از درون خشک میکند.
او توضیح میدهد که سوسک پوستخوار کاج حشرهای کوچک به طول دو تا سه میلیمتر با رنگ قهوهای تیره است. این آفت در حالت عادی از آفات درجه دوم محسوب میشود، اما وقتی جمعیت آن افزایش یابد به آفت درجه یک تبدیل میشود و علاوه بر درختان ضعیف و بیمار، به درختان سالم نیز حمله کرده و آنها را خشک میکند. تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای متوالی، شرایط مساعدی برای تکثیر این حشره فراهم کرده است.
مکانیسم آسیبرسانی این آفت نیز پیچیده است؛ سوسکهای ماده با ایجاد دالان در زیر پوست درخت، تا ۷۵ تخم در دو طرف آن قرار میدهند. لاروها با تغذیه از ناحیه کامبیوم و قطع آوندهای آبکشی، عبور شیره نباتی را مختل کرده و باعث خشکشدن کامل درختان کاج میشوند. پس از تبدیل لاروها به حشره کامل، آنها با ایجاد سوراخی در تنه درخت خارج شده و به سمت درختان دیگر پرواز میکنند و آلودگی را گسترش میدهند. این آفت همچنین میتواند سایر عوامل بیماریزای گیاهی مانند قارچها را منتقل کند.
چرا سمپاشی کارایی ندارد؟
به گفته این گیاهپزشک، مشکل اصلی در مقابله با آفت، استقرار آن در زیر پوست درخت است؛ به همین دلیل سمپاشی تنه درختان با سموم مختلف، حتی سموم تدخینی و سیستمیک، عملاً بیاثر است. مبارزه با این آفت تنها در مرحله بلوغ و پرواز حشرات امکانپذیر است، یعنی زمانی که حشرات بالغ برای جفتیابی از درخت خارج میشوند.
بهترین راهکار، مبارزه زیستی با استفاده از تلههای کراس مجهز به فرمون جنسی است که با جذب حشرات نر، چرخه تولیدمثل را مختل کرده و جمعیت آفت را کنترل میکند. این روش کاملاً غیرشیمیایی است و به محیط زیست آسیب نمیرساند. اوج فعالیت آفت از خرداد تا مرداد است و عملیات پایش و کنترل آن تا پایان آبانماه ادامه دارد. متخصصان همچنین بر ضرورت قطع و معدومسازی درختان بیمار برای جلوگیری از گسترش آلودگی تأکید کرده و تقویت سیستم دفاعی درختان از طریق آبیاری مناسب و کاهش تنشهای محیطی را راهی برای جلوگیری از طغیانهای بعدی میدانند.
آغاز عملیات مبارزه زیستی در شهر کرمان
مهدی جلالی، مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری کرمان نیز از آغاز عملیات مبارزه زیستی با استفاده از تلههای کراس مجهز به فرمون جنسی خبر داده است. او گفت که تغییرات اقلیمی و فراهمشدن شرایط مساعد برای رشد و تولیدمثل سوسک پوستخوار، زمینهساز افزایش جمعیت این آفت شده و هماکنون بخشی از درختان کاج جنگل ۵۰ ساله قائم را با خطر خشکیدگی مواجه کرده است.
جلالی با اشاره به اینکه در شرایط عادی درختان با ترشح صمغهای سمی با این آفت مقابله میکنند، افزود: خشکسالی و تنشهای زیستی اخیر این سد دفاعی طبیعی را به شدت تضعیف کرده است. فعالیت آفت از اواسط اسفندماه آغاز میشود، اما به دلیل استقرار حشره در زیر پوست درخت، امکان مبارزه از طریق سمپاشی مستقیم وجود ندارد؛ بنابراین در بازه زمانی که حشرات در حال یافتن میزبان جدید هستند، تلهها نصب شده و حشرات بالغ جذب و جمعآوری میشوند تا از گسترش آلودگی به سایر درختان جلوگیری شود. کپسولهای فرمون این تلهها هر دو ماه یکبار تعویض میشوند.
تلهگذاری در بخشهایی از مناطق پنجگانه شهری، از جمله مسیرهای منتهی به جنگل قائم و مکانهای دارای کاشت انبوه درختان کاج مانند پارک مادر، پارک جنگلی شهید باهنر، خیابان سرباز، میدان بیرمآباد، بخشهایی از بلوار جمهوری و خیابان شهدا انجام میشود.
حفاظت از جنگل، یک مسئولیت ملی
جنگل قائم کرمان که در سالهای اخیر با مخاطراتی چون خشکسالی، کاهش سطح آبهای زیرزمینی و تهدیدات انسانی دستبهگریبان بوده، اکنون با این آفت مرگبار نیز روبهروست. این جنگل نهتنها یک فضای سبز، بلکه سپر طبیعی شهر کرمان در برابر ریزگردها و بیابانزایی است و کارشناسان بر تداوم عملیات پایش و کنترل برای جلوگیری از گسترش بیشتر آلودگی تأکید دارند؛ حفاظت از این میراث طبیعی، مسئولیتی ملی محسوب میشود.
نظرات (0)