به مناسبت سالروز صدور فرمان مشروطیت، جلسه نقد و بررسی کتاب «از باب قرائت اطفال؛ کودکان و کودکی در مطبوعات پیش از مشروطه ایران» نوشته سیدعلی کاشفی خوانساری در موزه آموزشی سروش برگزار شد. در این نشست، جمعی از پژوهشگران حوزه تاریخ مطبوعات، ادبیات کودک و نوجوان و تاریخ تعلیم و تربیت گرد هم آمدند تا ابعاد گوناگون این اثر تازه را بررسی کنند.

کتابی درباره نخستین گام‌های مطبوعات کودک در ایران

کتاب «از باب قرائت اطفال» به موضوع کودکان و کودکی در مطبوعات دوره پیش از مشروطه می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد نشریات فارسی در روزگار قاجار چه تصویری از کودک و کودکی ارائه می‌دادند. به گفته منتقدان، این اثر کودکان آن دوره را در موقعیت‌های متفاوتی مانند سوژه، مخاطب، دانش‌آموز و حتی تولیدکننده متن مطبوعاتی توصیف می‌کند و قرائت‌های گوناگونی از مفهوم کودکی در آن روزگار را پیش روی خواننده می‌گذارد.

سخنان دبیر نشست و پژوهشگران

مهرداد فردیار، دبیر این نشست، ضمن اشاره به همزمانی جلسه با ایام صدور فرمان مشروطیت و پیوند آن با تاریخ مطبوعات کودک و نوجوان و مدارس جدید در ایران، پژوهش‌های تاریخی — به‌ویژه در حوزه مطبوعات — را دشوار اما مهم دانست و گفت این پژوهش‌ها به مرور زمان و با تلاش مستمر پژوهشگران تکمیل می‌شود. او همچنین نقش کاشفی خوانساری را در پیگیری موضوع تاریخ ادبیات کودک و نوجوان و انتشار یادداشت‌ها و مقاله‌های گوناگون در این حوزه ستود.

مسعود کوهستانی‌نژاد، پژوهشگر اسناد تاریخی، نیز تأکید کرد پژوهش‌های مطبوعاتی تنها باید توسط کسانی انجام شود که با تاریخ مطبوعات آشنایی جامع و به‌روز دارند. او در ادامه برخی از نقاط ضعف کتاب را برشمرد.

یاشار هدایی، منتقد ادبیات کودک، کتاب و یافته‌های آن را ارزشمند خواند و گفت در این اثر از منظر جامعه‌شناختی و معرفت‌شناختی، کودک در موقعیت‌های مختلف همچون سوژه، مخاطب، دانش‌آموز و تولیدکننده متن مطبوعاتی توصیف شده است و نویسنده قرائت‌های گوناگونی از کودکی در دوره پیش از مشروطه را به نمایش گذاشته است.

رحیم روح‌بخش، پژوهشگر تاریخ آموزش و پرورش نیز بررسی مطبوعات دوره قاجار را برای مطالعات تاریخ تعلیم و تربیت ضروری دانست و برخی اشکالات ویرایشی و ایرادهای ارجاعات کتاب را یادآور شد.

نگاه نویسنده به خاستگاه ادبیات کودک

سیدعلی کاشفی خوانساری، نویسنده کتاب، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان جلسه و موزه آموزشی سروش، به دیدگاه‌های متفاوت درباره خاستگاه ادبیات کودک اشاره کرد و گفت تعریف ادبیات کودک در ذیل تعلیم و تربیت و رساله‌های تعلیمی از قدیمی‌ترین رویکردها به تاریخ ادبیات کودک و نوجوان بوده است.

او همچنین بر نقش مطبوعات فارسی و آثار پیشرو ادبیات کودک ایران در دوره ناصری بر تحول نظام آموزش سنتی مکتب‌خانه‌ها، پیش از تأسیس مدارس جدید، تأکید کرد.

دعوت به پژوهش بینارشته‌ای

کاشفی مطالعه مطبوعات کودک و نوجوان را مقوله‌ای بینارشته‌ای دانست و از متخصصان تاریخ ایران، تعلیم و تربیت، ارتباطات و علوم اجتماعی دعوت کرد تا با پژوهش‌های خود این حوزه را غنا ببخشند.