تالاب انزلی، یکی از مهمترین زیستبومهای تالابی غرب آسیا و ذخیرهگاه ارزشمند تنوع زیستی ایران، این روزها نشانههای تازهای از بهبود را تجربه میکند. اختصاص اعتبارات ملی قابل توجه، بهرهبرداری از تصفیهخانههای جدید فاضلاب و اجرای عملیات گسترده پاکسازی گیاهان مهاجم، امیدها را برای بازگشت روزهای اوج این اکوسیستم که در کنوانسیون رامسر نیز ثبت شده، زنده کرده است.
این تالاب با وسعتی حدود ۲۰ هزار هکتار، افزون بر نقش بیبدیل در حفظ تنوع زیستی و تنظیم چرخه آب، معیشت دهها هزار نفر از صیادان، کشاورزان و فعالان گردشگری منطقه را نیز تأمین میکند. به همین دلیل، سرنوشت آن همواره برای ساکنان گیلان و دوستداران محیط زیست اهمیت ویژهای داشته است.
پنج دهه بحران؛ از فاضلاب خام تا هجوم گیاهان مهاجم
طی پنج دهه اخیر، این زیستبوم شگفتانگیز با مجموعهای از تهدیدات دستوپنجه نرم کرده است. ورود روزانه هزاران مترمکعب فاضلاب تصفیهنشده شهری و پسابهای صنعتی، کاهش عمق آب بر اثر رسوبگذاری مزمن، گسترش بیرویه گیاهان مهاجم و کاهش تراز آب دریای خزر، از جمله مهمترین عوامل تهدیدکننده این تالاب بودهاند.
کارشناسان میگویند اختلاف تراز میان تالاب و دریا به حدی رسیده که بخشی از آب تالاب بهصورت ثقلی به سمت دریای خزر تخلیه میشود و ماندگاری آب در برخی نقاط به شدت کاهش یافته است. این وضعیت بارها زنگ خطر مرگ تدریجی تالاب را به صدا درآورده بود.
سنبل آبی و آزولا؛ تهدید اصلی پهنههای آبی
در میان تهدیدات متعدد، هجوم دو گونه گیاهی مهاجم یعنی «سنبل آبی» و «آزولا» شاید چشمگیرترین آنها بوده است. این گیاهان با پوشاندن سطح آب، مانع نفوذ نور خورشید و کاهش اکسیژن محلول میشوند و در نتیجه، مرگ خاموش ماهیان و سایر آبزیان را رقم میزنند. در سالهای اوج بحران، عبور قایقها از پهنههای پوشیده از این گیاهان تقریباً غیرممکن شده بود.
اکنون اما عملیات پاکسازی مکانیکی، برداشت دستی و کنترل بیولوژیک این گیاهان در روگاها (کانالهای ورودی و خروجی آب) و پهنه اصلی تالاب با جدیت دنبال میشود. مسئولان محیطزیست اعلام کردهاند بخشهایی از تالاب که سالها زیر این پوشش خفهکننده مدفون بود، دوباره نفس میکشد؛ هرچند تأکید میکنند که این پاکسازی باید مستمر باشد و نمیتواند صرفاً یک عملیات مقطعی باشد.
قطع زنجیره آلودگی با توسعه تصفیهخانهها
بزرگترین گام زیربنایی برای نجات تالاب انزلی، قطع زنجیره ورود آلایندههای انسانی به آن است. سالها بود که فاضلاب خام شهرهای رشت، انزلی و صومعهسرا و چند شهرک صنعتی اطراف، بدون تصفیه به تالاب سرازیر میشد و زمینه غنیشدگی آب و رشد افسارگسیخته جلبکها و گیاهان مهاجم را فراهم میکرد.
در این راستا، بهرهبرداری از تصفیهخانه مدرن شرق انزلی، تکمیل فازهای باقیمانده تصفیهخانه غرب این شهرستان، احداث تصفیهخانه جدید در صومعهسرا و توسعه ظرفیت تصفیهخانه رشت در دستور کار قرار گرفته است. مسئولان شرکت آب و فاضلاب استان گیلان اعلام کردهاند که با بهرهبرداری کامل از این پروژهها، بخش قابل توجهی از فاضلاب منطقه پیش از ورود به رودخانهها و تالاب تصفیه خواهد شد.
مدیریت آب در برابر چالش کاهش تراز خزر
در کنار آلودگی، «ماندگاری آب» به یکی از دغدغههای جدی کارشناسان تبدیل شده است. کاهش تراز آب دریای خزر در سالهای اخیر، که برخی آن را ناشی از تغییرات اقلیمی و برخی نتیجه بهرهبرداری بیرویه از منابع آبی حوضه میدانند، ماندگاری آب در بخشهای مرکزی و غربی تالاب را به شدت کاهش داده است.
برای مقابله با این چالش، «طرح اضطراری مدیریت آب تالاب» در دستور کار قرار گرفته که شامل مدیریت ورودیهای آب از رودخانههای سفیدرود، پیربازار و زرجوب، بهینهسازی کانالهای آبی و کنترل دریچههای ارتباطی با دریا است. هرچند این طرحها هنوز در مراحل اولیه قرار دارند، اما نشاندهنده عزم جدی برای مدیریت علمی بحران کمآبی تالاب است.
تخصیص اعتبار ملی؛ نیمی از بودجه زیستمحیطی کشور برای انزلی
احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست کشور گفت: مجموع اعتبارات ملی پروژههای زیستمحیطی حدود ۲۰۷ میلیارد تومان است که از این میزان، ۵۰ درصد معادل ۱۱۲ میلیارد تومان به احیای تالاب انزلی اختصاص یافته است. این اختصاص، نشاندهنده اهمیت فوقالعاده این زیستبوم برای کشور است.
وی با تأکید بر لزوم توجه ویژه به حوزه آبخیزداری، خواستار تسریع در اجرای پروژه احیای تالاب با تأمین اعتبار شد و تصریح کرد که احیای این تالاب نیازمند عزم جدی و همکاری همه دستگاههای اجرایی است.
آینده تالاب؛ امید در برابر چالشهای پابرجا
کارشناسان درباره آینده تالاب انزلی دیدگاهی دوگانه دارند. از یک سو، بازگشت تدریجی برخی گونههای پرنده مهاجر به پهنههای پاکسازیشده، بهبود کیفیت آب در مناطق تحت پوشش تصفیهخانهها و کاهش محسوس سطح پوشش سنبل آبی در کانالهای اصلی، نشانههای امیدوارکنندهای است.
از سوی دیگر، کاهش تراز دریای خزر، افزایش جمعیت و پسابهای توسعه شهری و احتمال بازگشت گیاهان مهاجم در صورت توقف عملیات، همچنان چالشهای جدی پیش روی این تالاب است. آنچه مسلم است، تالاب انزلی امروز بیش از هر زمان دیگری به ارادهای ملی برای نجات نیاز دارد؛ ارادهای که باید در رفتار روزمره مردم، نظارت نهادهای مدنی و عملکرد شفاف دستگاههای اجرایی تجلی یابد تا نفسهای تازه این گوهر طبیعی به احیایی پایدار بدل شود.
نظرات (0)