پژوهشگران استرالیایی از شناسایی نشانه‌های مولکولی بسیار زودهنگام بیماری التهابی روده خبر داده‌اند؛ نشانه‌هایی که نشان می‌دهد این بیماری می‌تواند پیش از ظاهر شدن علائم بالینی آغاز شود و حتی در دوره‌هایی که بیمار به‌ظاهر در وضعیت پایدار قرار دارد، به‌صورت پنهان به سلول‌های روده آسیب بزند.

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از شینهوا، تیمی از موسسه تحقیقات پزشکی والتر و الیزا هال (WEHI) در استرالیا دریافته است که در افراد مبتلا به بیماری التهابی روده، سلول‌های پوششی روده مستعد مرگ غیرطبیعی هستند؛ پدیده‌ای که حتی در بیمارانی که بیماری‌شان به‌خوبی کنترل شده و التهاب فعال آشکار ندارند نیز دیده می‌شود. به گفته محققان، این نقص مولکولی یکی از نخستین حلقه‌های زنجیره بیماری است و می‌تواند دریچه‌ای تازه برای تشخیص زودهنگام، پایش دقیق‌تر و طراحی درمان‌های هدفمندتر بگشاید.

نقص پنهان حتی در دوره خاموشی بیماری

پروفسور جیمز مورفی، یکی از نویسندگان اصلی این مطالعه، توضیح داده است که تاکنون تمرکز اصلی پژوهش‌ها و مراقبت‌های بالینی بر موارد التهاب شدید روده و بستری‌های بیمارستانی بوده است. اما این تیم رویکرد متفاوتی در پیش گرفت و به‌جای بررسی بافت‌های به‌شدت ملتهب، سراغ نمونه‌های روده‌ای رفت که در ظاهر التهاب فعالی نداشتند.

نتیجه بررسی‌ها غافلگیرکننده بود: در این بافت‌های به‌ظاهر آرام نیز یک نقص مولکولیِ زودرس به‌وضوح قابل شناسایی بود. به تعبیر محققان، این اختلال مانند «اولین دومینویی است که سقوط می‌کند» و مدت‌ها پیش از آنکه بیمار دچار درد شکم، اسهال یا خونریزی شود، مسیر مرگ برنامه‌ریزی‌شده غیرطبیعی سلول‌ها را فعال می‌کند. این آمادگی برای مرگ سلولی، زمینه‌ساز آسیب مزمن به سد روده و تداوم التهاب در درازمدت می‌شود.

اهمیت این یافته در آن است که نشان می‌دهد «کنترل بالینی» لزوما به معنای «ترمیم مولکولی» نیست. بیماری ممکن است در سطح علائم خاموش به نظر برسد، در حالی که در سطح سلولی همچنان فعال است و روده را به‌تدریج مستعد عود دوباره می‌کند.

۹۰۰ بیوپسی و مدل‌های ارگانوئید؛ پیگیری دوساله بیماران

این مطالعه بر پایه مجموعه‌ای گسترده از حدود ۹۰۰ نمونه بیوپسی انجام شده است؛ نمونه‌هایی که از افراد مبتلا به بیماری التهابی روده و همچنین افراد سالم بدون این بیماری جمع‌آوری شد. پژوهشگران برای تحلیل دقیق‌تر، از این نمونه‌ها ارگانوئیدهای مشتق از بیمار ساختند؛ مدل‌های سه‌بعدی آزمایشگاهی که ساختار و عملکرد روده انسان را با دقت بالایی شبیه‌سازی می‌کنند و امکان بررسی رفتار سلول‌ها خارج از بدن را فراهم می‌آورند.

تیم تحقیق بیماران را بیش از دو سال پیگیری کرد تا رابطه میان سیگنال‌های مولکولی و سیر بالینی بیماری را بسنجد. یافته‌ها نشان داد افرادی که سطح بالاتری از سیگنال مرگ سلولی در روده داشتند، به‌طور معناداری بیشتر در معرض عود بیماری قرار گرفتند. به بیان دیگر، شدت این سیگنال می‌تواند به‌عنوان یک شاخص پیش‌بینی‌کننده برای احتمال بازگشت بیماری عمل کند.

به گفته محققان موسسه والتر و الیزا هال، استفاده از ارگانوئیدها این امکان را داد که بدون اتکا صرف به علائم ظاهری یا یافته‌های آندوسکوپی، آسیب‌پذیری ذاتی سلول‌های روده هر بیمار به‌صورت جداگانه ارزیابی شود؛ رویکردی که گامی مهم به سوی پزشکی شخصی‌سازی‌شده در بیماری‌های التهابی روده به شمار می‌رود.

چرا این کشف مسیر تشخیص و درمان را تغییر می‌دهد؟

شناسایی این علائم هشداردهنده مولکولی، سه پیامد مهم برای مدیریت بیماری دارد:

  • پیش‌بینی زودهنگام شدت بیماری: با اندازه‌گیری سیگنال مرگ سلولی می‌توان بیمارانی را که در خطر عود بالاتر هستند، پیش از بروز علائم شناسایی کرد.
  • پایش دقیق‌تر حتی در دوره بهبود ظاهری: پزشکان می‌توانند به‌جای اکتفا به بهبود علائم، وضعیت مولکولی روده را نیز دنبال کنند تا آسیب پنهان نادیده نماند.
  • هدف‌گیری درمان‌های مناسب‌تر: شناخت مسیرهای مولکولی دخیل در مرگ غیرطبیعی سلول‌ها، اهداف تازه‌ای برای توسعه داروهایی فراهم می‌کند که به‌جای سرکوب عمومی التهاب، ریشه اختلال سلولی را اصلاح کنند.

محققان تأکید می‌کنند که این نقص زودهنگام، برخلاف التهاب شدید که در مراحل پیشرفته دیده می‌شود، در ابتدای زنجیره بیماری قرار دارد و به همین دلیل مداخله در این نقطه می‌تواند اثر پیشگیرانه بیشتری داشته باشد و از پیشرفت به سمت آسیب‌های گسترده‌تر جلوگیری کند.

بیماری التهابی روده؛ علائم و ضرورت تشخیص به‌موقع

بیماری التهابی روده (IBD) اصطلاحی چتری برای دو بیماری مزمن اصلی یعنی کولیت اولسروز و بیماری کرون است که با التهاب پایدار دستگاه گوارش شناخته می‌شوند. این بیماری می‌تواند طیف وسیعی از علائم را ایجاد کند، از جمله خونریزی مقعدی، درد و گرفتگی شکم، اسهال مداوم، خستگی مفرط و کاهش وزن ناخواسته. دوره‌های عود و بهبود از ویژگی‌های شایع این بیماری است و همین نوسان، پیش‌بینی سیر آن را دشوار می‌کند.

تا پیش از این، ارزیابی موفقیت درمان عمدتا بر اساس کاهش علائم بالینی و بهبود ظاهری مخاط روده در آندوسکوپی صورت می‌گرفت. اما یافته جدید نشان می‌دهد که حتی مخاطی که سالم به نظر می‌رسد، ممکن است در سطح مولکولی ناپایدار باشد. بنابراین افزودن آزمون‌های مبتنی بر نشانگرهای مرگ سلولی به پروتکل‌های پایش، می‌تواند تصویر کامل‌تری از وضعیت بیمار ارائه دهد.

پژوهشگران می‌گویند گام بعدی، توسعه آزمایش‌های ساده و قابل اعتماد برای سنجش این سیگنال در نمونه‌های بالینی و بررسی این موضوع است که آیا مداخلات هدفمند برای مهار مرگ غیرطبیعی سلول‌های روده می‌تواند نرخ عود را کاهش دهد یا خیر. در صورت تأیید در مطالعات گسترده‌تر، این رویکرد می‌تواند استاندارد مراقبت از بیماران مبتلا به بیماری التهابی روده را به‌طور اساسی ارتقا دهد؛ از تشخیص زودتر تا انتخاب درمان شخصی‌سازی‌شده و پیشگیری مؤثرتر از عود.