شرکت OpenAI، توسعه‌دهنده چت‌بات مشهور ChatGPT، در تازه‌ترین بیانیه خود از دستیابی به راه‌حلی برای یکی از پیچیده‌ترین و قدیمی‌ترین معماهای ریاضی جهان خبر داده است؛ معادلات ناویه-استوکس که بیش از دو قرن ذهن ریاضیدانان و فیزیکدانان را به خود مشغول کرده بود. این شرکت می‌گوید با صرف سرمایه‌ای چند میلیون دلاری و به‌کارگیری یک سیستم هوش مصنوعی بسیار پیشرفته، موفق به شکستن این سد علمی شده است.

با این حال، انتشار این خبر به‌سرعت با واکنش‌ها و تردیدهای جدی همراه شد و پرسش‌هایی درباره نحوه دسترسی OpenAI به داده‌های محققان دیگر را برانگیخت.

راه‌حلی ۸۸ ساعته با ۱۰ هزار عامل هوشمند

به گفته OpenAI، این دستاورد با استفاده از یک سیستم داخلی حاصل شده که به‌مراتب قدرتمندتر از آخرین مدل این شرکت یعنی GPT-6 Astra است. در این پروژه، حدود ۱۰ هزار عامل هوش مصنوعی (AI Agent) ـ سامانه‌هایی که قادرند وظایف را به‌صورت خودکار و مستقل انجام دهند ـ به‌طور همزمان و موازی روی مسئله کار کردند و در مدت تنها ۸۸ ساعت به یک پاسخ نهایی رسیدند.

نکته قابل توجه این است که تأیید نهایی این پاسخ نیز خود توسط مدل GPT-6 Astra انجام شد و حدود ۱۷ ساعت زمان برد. محققان OpenAI در یک پست وبلاگی در این باره نوشتند: «هدف اصلی ما توانمندسازی دانشمندان برای توسعه تحقیقات و فناوری است که به نفع همه بشریت باشد و ما معتقدیم که مهم است جهان را در مورد سرعت پیشرفت هوش مصنوعی و انتظارات از مدل‌های آینده مطلع نگه داریم.»

این شرکت تأکید کرده که با وجود حل یکی از مسائل جایزه هزاره، قصدی برای دریافت جایزه یک میلیون دلاری مؤسسه ریاضیات Clay ـ که به حل‌کننده هر یک از هفت مسئله هزاره تعلق می‌گیرد ـ ندارد. این تصمیم در حالی اعلام شده که OpenAI خود را برای عرضه اولیه سهام (IPO) با ارزش احتمالی تا یک تریلیون دلار آماده می‌کند.

معمای ناویه-استوکس چیست و چرا اهمیت دارد؟

مسئله ناویه-استوکس ریشه در قرن نوزدهم دارد. این مجموعه معادلات دیفرانسیل نخستین‌بار در سال ۱۸۲۲ توسط دانشمند فرانسوی کلود-لویی ناویه و سپس توسط فیزیکدان ایرلندی جورج گابریل استوکس به شکل کامل‌تری فرموله شد. این معادلات، رفتار و حرکت سیالات از جمله آب، هوا و نفت را توصیف می‌کنند.

اهمیت این معادلات فراتر از دنیای انتزاعی ریاضی است و در حوزه‌های حیاتی کاربرد دارد:

  • پیش‌بینی آب‌وهوا و مدل‌سازی اقلیم: برای شبیه‌سازی حرکت توده‌های هوا و جریان‌های جوی
  • طراحی هواپیما و کشتی: برای تحلیل آیرودینامیک و هیدرودینامیک
  • اقیانوس‌شناسی: برای مطالعه جریان‌های عظیم اقیانوسی
  • پزشکی: برای درک چگونگی جریان خون در رگ‌ها و شبیه‌سازی عملکرد قلب و عروق

چالش اصلی که آن را به یکی از مسائل جایزه هزاره تبدیل کرده، این پرسش بنیادین است: آیا معادلات ناویه-استوکس تحت هر شرایطی راه‌حلی «هموار و سراسری» دارند یا ممکن است در برخی شرایط دچار فروپاشی شوند و سرعت سیال به بی‌نهایت برسد؟ یافتن اثباتی قطعی برای وجود همیشگی یک راه‌حل هموار، همان «مسئله ناویه-استوکس» نامیده می‌شود.

بر اساس ادعای OpenAI، پاسخ هوش مصنوعی این شرکت خلاف انتظار اولیه بوده است؛ مدل نشان داده که این معادلات می‌توانند تحت شرایط خاصی دچار شکست شوند و پدیده‌ای موسوم به «انفجار» (Blow-up) رخ دهد که در آن سرعت ذرات سیال به‌صورت نظری به بی‌نهایت میل می‌کند. این نتیجه‌گیری اگر تأیید شود، به معنای آن است که معادلات در توصیف برخی حالات حدی ناکامل هستند.

جنجال اتهام دسترسی به داده‌های رقبا

بخش جنجالی ماجرا تنها چند ساعت پس از اعلام OpenAI آغاز شد. تریستان باکمستر، ریاضیدان برجسته و استاد دانشگاه نیویورک، این شرکت را به شتاب‌زدگی متهم کرد. او مدعی شد OpenAI پس از آنکه متوجه شد خود او به همراه یکی دیگر از محققان شرکت رقیب آنتروپیک در آستانه اعلام موفقیت در حل همین مسئله هستند، روند کار خود را تسریع کرده است.

باکمستر نگرانی عمیق‌تری را نیز مطرح کرد: او و همکارش تحقیقات در حال انجام خود را روی مدل کدنویسی OpenAI موسوم به Codex ذخیره کرده بودند ؛ مدلی که برای نوشتن کد کامپیوتری به کار می‌رود. او هشدار داد که این احتمال وجود دارد که کار آنها از طریق سرورهای OpenAI برای تیم داخلی این شرکت قابل مشاهده بوده باشد.

با این حال، باکمستر خود تأکید کرده که به‌طور قطع نمی‌داند مدل OpenAI دقیقاً چه کرده، چگونه به نتیجه رسیده و آیا واقعاً از داده‌های آنها استفاده شده است یا خیر. او تصریح کرد که کسی را به «کار خلاف» متهم نمی‌کند و صرفاً نگرانی خود را ابراز داشته است.

در واکنش به این اتهامات، سباستین بوبک، محقق ارشد OpenAI، در یک نشست خبری در روز سه‌شنبه هرگونه استفاده مستقیم از کار محققان دیگر یا دسترسی عمدی به مطالب ذخیره‌شده روی سرورهای این شرکت را قاطعانه تکذیب کرد. اما او در عین حال اذعان کرد که شرکت نمی‌تواند این احتمال را به‌طور کامل رد کند که «داده‌های حاصل از استفاده محققان از محصولاتشان به بهبود مدل‌های ما کمک کرده باشد». همین جمله کوتاه، آتش گمانه‌زنی‌ها را شعله‌ورتر کرد.

سایه نگرانی‌های امنیتی بر دستاورد علمی

این مناقشه در شرایطی رخ می‌دهد که OpenAI ماه‌های پرتنشی را از نظر اعتباری پشت سر گذاشته است. پس از یک رخنه امنیتی مرتبط با یک پلتفرم شخص ثالث در ژوئیه گذشته، نگرانی‌ها درباره ایمنی فناوری‌های این شرکت افزایش یافته بود. در هفته گذشته نیز گروهی از سناتورهای آمریکایی خواستار اعمال ممنوعیت دائمی بر توسعه سامانه‌های هوش مصنوعی «فوق‌هوشمند» شدند؛ سامانه‌هایی که توانایی پیشی گرفتن از انسان در تمام وظایف شناختی را دارند.

منتقدان می‌گویند حتی اگر ادعای حل مسئله ناویه-استوکس از نظر ریاضی درست باشد، نحوه دستیابی به آن و شفاف نبودن مرز بین داده‌های آموزشی مدل و تحقیقات محرمانه دانشمندان، می‌تواند اعتماد جامعه علمی به شرکت‌های بزرگ هوش مصنوعی را تضعیف کند. از سوی دیگر، حامیان این فناوری معتقدند ورود هوش مصنوعی به قلمرو حل مسائل بنیادین ریاضی، نقطه عطفی تاریخی است که می‌تواند سرعت اکتشافات علمی را به‌صورت نمایی افزایش دهد.

اکنون نگاه‌ها به جامعه ریاضی جهان دوخته شده است؛ جایی که اثبات ارائه‌شده توسط OpenAI باید تحت داوری دقیق و مستقل قرار گیرد. تا زمانی که جزئیات کامل فنی این راه‌حل منتشر و توسط متخصصان برجسته راستی‌آزمایی نشود، ادعای حل معمای ۲۰۰ ساله ناویه-استوکس در حد یک اعلام جنجالی اما تأییدنشده باقی خواهد ماند؛ اعلامی که به نقل از روزنامه گاردین بازتاب گسترده‌ای یافته است.