پژوهشگران روسی از موسسه شیمی آلی در منطقه خاور دور، ترکیبی طبیعی استخراجشده از گونه انگور «آلفا» را شناسایی کردهاند که به نظر میرسد توانایی قابل توجهی در محافظت از سلولهای عصبی در برابر بیماری پارکینسون دارد. این ترکیب که «ترانس-ویتیسین» (trans-vitisin) یا به اختصار tVB نامیده میشود، در آزمایشهای پیشبالینی روی موشها نهتنها مرگ نورونها را مهار کرده، بلکه به بهبود حرکت و بازیابی حافظه نیز کمک کرده است. نتایج این مطالعه در نشریه علمی Antioxidants منتشر شده است.
به گفته این موسسه، هرچند پژوهش هنوز در مرحله پیشبالینی قرار دارد، اما یافتهها راهی نو برای فعالسازی سازوکارهای خودمحافظتی سلولها با تکیه بر ترکیبات طبیعی را پیش روی دانشمندان میگذارد؛ رویکردی که به جای تسکین صرف علائم، تلاش میکند علت اصلی تخریب عصبی را هدف بگیرد.
پارکینسون؛ بیماریای فراتر از لرزش و کندی حرکت
بیماری پارکینسون پس از آلزایمر، دومین اختلال تحلیلبرنده عصبی شایع در جهان به شمار میرود. این بیماری زمانی آغاز میشود که نورونهای دوپامینرژیک در ناحیهای از مغز به نام «جسم سیاه» (Substantia Nigra) بهصورت گسترده از بین میروند. با کاهش دوپامین، مغز توانایی تنظیم دقیق حرکات را از دست میدهد و علائمی مانند لرزش دستها، سفتی عضلانی و کندی حرکت بروز میکند.
با این حال، پارکینسون تنها یک اختلال حرکتی نیست. بسیاری از بیماران بهتدریج دچار مشکلات شناختی، افسردگی، اختلال خواب و در مراحل پیشرفته زوال عقل میشوند؛ موضوعی که بار بیماری را برای فرد و خانواده او بهشدت افزایش میدهد.
محدودیت درمانهای فعلی
درمانهای رایج امروزی، بهویژه داروی «لوودوپا» (L-DOPA)، با جبران کمبود دوپامین به کاهش موقت علائم کمک میکنند، اما قادر به متوقف کردن روند مرگ نورونها نیستند. اثربخشی این داروها با گذشت زمان کاهش مییابد و مصرف طولانیمدت آنها میتواند عوارضی جدی مانند حرکات غیرارادی، دیسکینزی و نوسانات حرکتی ایجاد کند. به همین دلیل، جامعه علمی سالهاست در جستوجوی ترکیباتی است که بتواند بهجای پیامدها، ریشه التهاب و تخریب عصبی را مهار کند.
ترانس-ویتیسین چیست و چرا اهمیت دارد؟
تیم پژوهشی روسی تمرکز خود را بر مولکولی به نام ترانس-ویتیسین گذاشته است؛ ساختاری پیچیده که از اتصال چهار واحد «رزوراترول» تشکیل شده است. رزوراترول پیشتر بهعنوان یک آنتیاکسیدان شناختهشده در انگور و برخی گیاهان دیگر مورد توجه بود، اما پژوهشها نشان میدهد شکل چهارواحدی یا «تترامری» آن اثری بهمراتب قویتر دارد.
این مولکول از گونه انگور «آلفا» که در شرایط اقلیمی سخت خاور دور روسیه رشد میکند، استخراج شده است؛ گونهای که به دلیل مقاومت بالا، ترکیبات دفاعی و آنتیاکسیدانی غنیتری تولید میکند.
مهار التهاب پنهان مغز؛ نقش میکروگلیا
در بخش آزمایشگاهی، پژوهشگران اثر tVB را بر «میکروگلیا» بررسی کردند؛ سلولهای ایمنی مقیم مغز که در شرایط طبیعی نقش محافظتی دارند اما در پارکینسون به حالت التهابی و تهاجمی تغییر وضعیت میدهند. میکروگلیاهای فعال با آزاد کردن سیتوکینهای التهابی و گونههای فعال اکسیژن، به غشای سلولی و میتوکندری نورونها آسیب میزنند و چرخه مرگ سلولی را تشدید میکنند.
نتایج آزمایشگاهی نشان داد که ترانس-ویتیسین حتی در غلظتهای بسیار پایین میان ۰.۱ تا ۱۰ میکرومولار، توانسته است تولید دو سیتوکین کلیدی التهابزا یعنی IL-1β را تا حدود ۷۷ درصد و TNF-α را تا ۱۱ درصد کاهش دهد. همزمان، سطح اکسید نیتریک و گونههای فعال اکسیژن (ROS) که از عوامل اصلی استرس اکسیداتیو هستند نیز بهطور معناداری افت کرده است.
به بیان دیگر، این ترکیب با آرام کردن میکروگلیاهای بیشفعال، محیط التهابی و سمی اطراف نورونها را تعدیل میکند و به سلولهای عصبی فرصت بقا و ترمیم میدهد.
از محیط کشت تا مدل حیوانی؛ بهبود حرکت و حافظه
گام بعدی پژوهش، آزمون اثر ترانس-ویتیسین در موجود زنده بود. دانشمندان مدل پارکینسون را در موشها با استفاده از سم عصبی «روتنون» ایجاد کردند؛ مدلی استاندارد که بهخوبی تخریب نورونهای دوپامینرژیک و اختلالات حرکتی مشابه بیماری انسانی را بازسازی میکند.
در این مدل، تجویز tVB با بهبود شاخصهای حرکتی، کاهش اختلالات تعادلی و افزایش چابکی همراه بود. نکته قابل توجه، بهبود عملکرد حافظه در موشهای تحت درمان بود؛ یافتهای که اهمیت دارد زیرا اختلالات شناختی از پیامدهای ناتوانکننده پارکینسون محسوب میشود. در تمام این مراحل، پژوهشگران عارضه جانبی شاخصی مشابه آنچه در درمانهای رایج دیده میشود، گزارش نکردهاند.
دریچهای تازه اما هنوز در آغاز راه
نویسندگان مقاله منتشرشده در Antioxidants تأکید کردهاند که این یافتهها هرچند امیدوارکننده است، اما هنوز در مرحله پیشبالینی قرار دارد و برای رسیدن به کاربرد بالینی باید مراحل متعددی از جمله بررسی سمشناسی دقیق، تعیین دوز ایمن و اثربخش در انسان و سپس کارآزماییهای بالینی طی شود.
با این وجود، اهمیت این مطالعه در آن است که نشان میدهد فعالسازی مکانیسمهای دفاعی درونی سلول با کمک ترکیبات طبیعی میتواند به یک استراتژی مکمل یا حتی جایگزین در آینده تبدیل شود. اگر نتایج در مطالعات تکمیلی تأیید شود، انگور آلفا و مولکول تترامری آن میتواند بهعنوان الگویی برای طراحی داروهای محافظ نورون با منشأ گیاهی مورد استفاده قرار گیرد.
تا آن زمان، متخصصان توصیه میکنند بیماران از مصرف خودسرانه مکملهای رزوراترول یا عصارههای انگور به امید درمان پارکینسون خودداری کنند و هرگونه تغییر درمانی را تنها با نظر پزشک متخصص انجام دهند.
نظرات (0)