همه ما این لحظه را تجربه کردهایم: با هدفی مشخص از اتاقی به اتاق دیگر میرویم، از در عبور میکنیم و ناگهان میایستیم؛ هدفمان را فراموش کردهایم. چند ثانیه به سقف نگاه میکنیم، به اطراف چشم میدوزیم، حتی مسیر را برمیگردیم به امید آنکه حافظهمان دوباره برگردد. این اتفاق نه نشانه حواسپرتی شدید است و نه لزوماً ضعف حافظه؛ روانشناسان سالهاست آن را با عنوان «اثر درگاه» (Doorway Effect) بررسی میکنند.
اثر درگاه چیست؟
بر اساس پژوهشهای روانشناسی، مغز تجربههای پیوسته زندگی را به بخشها و «رویدادهای» مجزا تقسیم میکند. هر رویداد مجموعهای از اطلاعات، زمینهها و اهداف مرتبط را در خود جای میدهد. وقتی از یک محیط به محیط دیگر میرویم، این جابهجایی مکانی برای مغز بهعنوان یک مرز رویداد تلقی میشود؛ گویی یک فصل تمام شده و فصل جدیدی آغاز شده است.
در این لحظه، مغز برای باز کردن فضا برای اطلاعات جدید، بخشی از اطلاعات مربوط به موقعیت قبلی را از حافظه فعال کنار میگذارد. تشبیهی که پژوهشگران به کار میبرند، فردی است که پس از یک روز شلوغ میخواهد اتاقی پر از وسایل را مرتب کند و هر چیزی را در جای مناسب خودش قرار دهد. ورود به فضای تازه، مغز را وادار میکند تا برای نظمدهی جدید، برخی جزئیات قبلی را موقتاً به حاشیه ببرد.
این ایده در چارچوب نظریه «مرزهای رویداد» مطرح شده است؛ نظریهای که میگوید تغییرات محیطی میتواند نحوه سازماندهی اطلاعات در ذهن را تحت تأثیر قرار دهد و دسترسی به اطلاعاتی که همین چند لحظه پیش در ذهن داشتیم را دشوار کند.
آیا هر عبور از در باعث فراموشی میشود؟
پژوهشهای جدید نشان میدهد پاسخ همیشه مثبت نیست. در سال ۲۰۲۱، مطالعهای با عنوان «درگاهها همیشه باعث فراموشی نمیشوند» در محیطهای مجازی و واقعی انجام شد. نتیجه جالب بود: در بسیاری از شرایط ساده، صرف عبور از در بهتنهایی باعث فراموشی معنادار نشد.
اما وقتی بار ذهنی افراد افزایش یافت، اثر درگاه آشکارتر شد. در یکی از آزمایشها، شرکتکنندگان علاوه بر بهخاطر سپردن اشیا، باید یک تکلیف ذهنی دیگر را نیز بهطور همزمان انجام میدادند. در این شرایط، پس از عبور از در، احتمال خطا در یادآوری و تشخیص اطلاعات به شکل قابل توجهی بالا رفت.
پژوهشگران نتیجه گرفتند وقتی حافظه فعال از قبل درگیر چند موضوع است، تغییر محیط میتواند احتمال تداخل اطلاعات را افزایش دهد. بنابراین اگر وسط درس خواندن همزمان به امتحان فردا، پیام دوستتان، ویدئویی که دیشب دیدید و اینکه شام چه دارید فکر کنید و سپس وارد اتاق شوید و یادتان برود برای چه آمدهاید، مشکل لزوماً از در اتاق نیست؛ مغز شما به دلیل شلوغی بیش از حد، بهطور موقت در اولویتبندی اطلاعات دچار اختلال شده است.
مرزها فقط درهای واقعی نیستند
نکته مهم این است که مفهوم «مرز» فقط به درهای فیزیکی محدود نمیشود. پژوهشها نشان دادهاند مرز میتواند معنایی گستردهتر داشته باشد و هر تغییر محیط یا زمینه ذهنی در سازماندهی حافظه نقش ایفا کند. حتی جابهجایی میان پنجرههای رایانه نیز بهعنوان نمونهای از یک مرز در این پژوهشها بررسی شده است.
این موضوع در زندگی امروز که بخش زیادی از آن میان محیطهای دیجیتال میگذرد، اهمیت بیشتری دارد؛ از پیامرسان به شبکه اجتماعی، از صفحه درس به ویدئو و از ویدئو دوباره به تکالیف. مغز در هر جابهجایی، اطلاعات را انتخاب، سازماندهی و به موقعیتها و تجربههای مختلف مرتبط میکند. به همین دلیل است که گاهی یک بو، یک صدا، یک مکان یا حتی دیدن یک وسیله میتواند ناگهان خاطرهای را که مدتها به آن فکر نکردهایم به ذهن بازگرداند.
به همین دلیل هم ممکن است وارد اتاق شوید و یادتان برود چرا آمدهاید، اما وقتی دوباره به آشپزخانه برمیگردید ناگهان یادتان بیاید: «آها! شارژر!» مغز شما در آن لحظه چیزی را کاملاً فراموش نکرده، بلکه در حال پیدا کردن دوباره مسیر درست برای دسترسی به آن اطلاعات بوده است.
چگونه از فراموشی لحظهای پیشگیری کنیم؟
پژوهشها تأکید میکنند هر عبور از در به معنای بسته شدن پرونده قبلی در مغز نیست و شدت این اثر به شرایط آزمایش و میزان درگیری ذهنی افراد بستگی دارد. با این حال برای آنکه کمتر در وسط اتاق بایستیم و بگوییم «من اینجا چه کار داشتم؟» چند راهکار ساده پیشنهاد میشود:
- هدف را تکرار کنید: قبل از عبور از درگاه، کاری را که میخواهید انجام دهید در ذهن مرور کنید یا با صدای بلند بگویید.
- چند کار را همزمان انجام ندهید: وقتی ذهن همزمان درگیر چند موضوع است، احتمال فراموشی بیشتر میشود.
- به جای قبلی بازگردید: اگر یادتان رفت برای چه آمدهاید، برگشتن به محیط قبلی میتواند زمینه ذهنی قبلی را دوباره فعال کند و یادآوری را آسانتر سازد.
در نهایت، رد شدن از در بهتنهایی حافظه را پاک نمیکند، اما در شرایطی که ذهن شلوغ و درگیر است، میتواند دسترسی موقت به اطلاعات اخیر را دشوار سازد؛ پدیدهای طبیعی از نحوه هوشمندانه مغز برای مدیریت و دستهبندی حجم عظیم اطلاعات روزمره.
نظرات (0)