موسی حقانی، رئیس مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، در گفتگویی با خبرنگار مهر در حاشیه نمایشگاه کتاب تاریخ معاصر در باغ کتاب تهران، به تبیین کارکرد راهبردی تاریخ در نبرد هویتی امروز کشور پرداخت. این گفتگو از تبیین تاریخ بهمثابه دانشی هویتبخش آغاز شد و با کالبدشکافی شگردهای استعمار در تحقیر فرهنگی، بزک دوران پهلوی، عبرتهای کودتای ۲۸ مرداد و شیوههای انتقال حافظه تاریخی به نسل جوان ادامه یافت.
چرا شناخت تاریخ برای ملت ایران ضروری است؟
حقانی در پاسخ به این پرسش که چرا مطالعه تاریخ برای ملتها اهمیت دارد و چرا این اهمیت درباره ایران بیشتر است، گفت: «ملتی که بخواهد با هویت خودش آشنا شود و بداند در کجا ایستاده است، باید تاریخ خود را مرور کند. تاریخ دانشی راهبردی، هویتبخش و پندآموز است. وقتی گذشته را بررسی میکنیم، از تجربههای موفق بهره میبریم و شکستها برای ما عبرت میشود.»
به گفته او، ملت ایران با سابقه تمدنی چندهزارساله، ظرفیتهایی برای بشریت ایجاد کرده که فقط از طریق تاریخ میتوان آنها را شناخت. او با اشاره به اینکه «ما امروز در یک نبرد تمدنی قرار داریم»، خاطرنشان کرد: «تمدن غرب وامدار تمدن ایرانی است. اگر سابقه تاریخی آمریکا را نگاه کنید، حتی با محاسبه خوشبینانه، حدود ۳۰۰ سال موجودیت دارد. این با تمدن چندهزارساله ایران قابل مقایسه نیست.»
کودتای ۲۸ مرداد: عبرتی از اعتماد بیپشتوانه
یکی از محورهای کلیدی این گفتگو، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بود. عنوان اصلی گفتگو — «۲۸ مرداد پاسخ آمریکا به اعتماد بود نه به شعار مرگ بر آمریکا» — بیانگر روایتی متفاوت از وقایع آن روزهاست. حقانی تأکید میکند آنچه در ۲۸ مرداد رخ داد، واکنش آمریکا به شعارهای ضدآمریکایی نبود، بلکه پاسخی به اعتمادی بود که بخشی از جامعه ایرانی به غرب نشان داده بود.
این تحلیل نشان میدهد که چگونه فقدان آگاهی تاریخی و اعتماد کورکورانه به قدرتهای خارجی میتواند عواقب سنگینی برای یک ملت داشته باشد. کودتای ۲۸ مرداد که دولت ملی محمد مصدق را سرنگون کرد، یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ معاصر ایران است و درسهای آن همچنان برای نسلهای امروز کاربرد دارد.
بزک پهلوی و تحقیر فرهنگی
حقانی در تشریح شگردهای استعماری، به دوره پهلوی اشاره کرد و گفت: «در دوره پهلوی، رژیمی وابسته روی کار آمد که شعار باستانگرایی سر میداد، اما رضاخان صراحتاً میگفت ایرانی باید سیرت و صورت اروپایی داشته باشد.» او این تناقض را نمونهای از تحریف هویتی خواند و افزود: «استعمار با ابزارهای فرهنگی تلاش میکند تحقیر را به ملتها تحمیل کند. وقتی یک ملت احساس حقارت کند، هر الگویی را میپذیرد.»
حقانی با اشاره به اینکه در رژیم پهلوی، مستشاران آمریکایی در ایران حق توحش دریافت میکردند، این رویه را نتیجه تحریف تاریخ و مخدوش شدن مؤلفههای هویتی دانست. به گفته او، استعمار فرهنگی هزینهای بهمراتب کمتر از اشغال نظامی دارد و وقتی جوانی از فرق سر تا ناخن پا غربی شود، دیگر نیازی به تحمیل نظامی نیست.
تهدید هویتی نسل جوان و راهکارهای مقابله
حقانی همچنین به تأثیر روایت رسانهای غرب بر نسل جوان ایرانی اشاره کرد و آن را یکی از مهمترین چالشهای امروز دانست. او گفت: «غرب تلاش میکند تاریخ ما را تحریف کند و نگذارد جوان ایرانی با گذشته پرافتخار خود آشنا شود. این فعالیتها از همان دوره قاجار و از طریق مستشرقان آغاز شد؛ از غارت منابع گرفته تا ارائه تعریف وارونه از تاریخ ایران.»
او با تأکید بر اینکه «وقتی جوان ایرانی بداند چه پیشینهای دارد، هرگز جایگاهی را که غرب برای او تعریف کرده نمیپذیرد»، راهکارهایی برای انتقال حافظه تاریخی به نسل جدید ارائه داد: استفاده از فیلم، سریال، مستند، فضای مجازی و حتی نقاشی بهجای تکیه صرف بر کتاب.
حقانی با اشاره به فداکاری نوجوانان ۱۲ و ۱۴ ساله در جنگ تحمیلی گفت: «این نوجوانان مانند افراد پخته درباره ضرورت دفاع از کشور صحبت میکردند. بارور کردن چنین باورهایی در نسل جوان که سابقه تمدنی عظیمی دارند، از مهمترین وظایف ماست. هر ایرانی باید بداند نسبت به تحولات مهم تاریخ خود اشراف داشته باشد و این وظیفهای ملی است.»
نظرات (0)