همایش بزرگداشت محمد بن زکریای رازی، حکیم و پزشک برجسته ایرانی، به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و با حضور جمعی از پژوهشگران حوزه فلسفه و تاریخ علم برگزار شد. در این رویداد که به‌صورت مجازی انجام شد، سخنرانان ابعاد مختلف زندگی و آثار رازی را از منظرهای گوناگون بررسی کردند.

ویژگی‌های شخصیتی و علمی رازی

محمدابراهیم ذاکر، پژوهشگر تاریخ پزشکی، در سخنانی ویژگی‌های علمی و شخصیتی رازی را ترسیم کرد و گفت: رازی پزشکی برجسته، درمانگری بینا و سنجش‌گر، داروسازی نوگرا و حکیمی فرزانه بود که علاوه بر پزشکی، با علوم ریاضیات و منطق نیز آشنایی داشت.

او افزود: از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیتی رازی می‌توان به نبوغ، نقادی بی‌پروا، نقدپذیری، ساده‌زیستی و توجه ویژه به مردم به‌ویژه تهیدستان اشاره کرد. رازی در درمانگاه می‌نشست، کمتر به دربار شاهان رفت‌وآمد داشت و نسبت به بیماران به‌خصوص نیازمندان رفتاری جوانمردانه داشت.

این پژوهشگر با اشاره به جایگاه رازی در تاریخ علم خاطرنشان کرد: رازی در دانش کیمیاگری دانشمندی نوگرا بود و برخی خاورشناسان او را پدر دانش شیمی نوین معرفی کرده‌اند. او کیمیا را از وابستگی به رمل و اسطرلاب و باورهای متافیزیکی خارج کرد و آن را بر اصول علمی و چارچوبی بنیادین استوار ساخت.

نخستین ثبت تاریخچه پزشکی در جهان

یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های رازی در پزشکی، ثبت تاریخچه بیماری بیماران بود؛ به این معنا که مشخصات فردی، سن، شغل، وضعیت روزانه و روند بیماری و درمان بیماران را ثبت می‌کرد. این روش امروز نیز با عنوان تاریخچه پزشکی در بیمارستان‌ها و مطب‌ها به کار می‌رود و یکی از دستاوردهای ماندگار رازی برای علم پزشکی به شمار می‌رود.

ذکر این نکته خالی از لطف نیست که رازی با وجود آنکه درمانگر یار بی‌کسان و تهیدستان بود، خود در پایان عمر در بیماری و تهیدستی و بدون نشانی از آرامگاه چشم از جهان فروبست.

هشدار نسبت به روایت‌های شتاب‌زده

محمد جوهرچی، مشاور علمی دانشنامه جهان اسلام، با اشاره به جایگاه رازی در تاریخ کیمیا گفت: رازی یکی از دو نام برجسته و صاحب‌مکتب در کیمیای منسوب به جهان اسلام در دوران پیشامدرن است و در کنار جابر بن حیان از چهره‌های اثرگذار این حوزه به شمار می‌رود.

با این حال، جوهرچی تأکید کرد که برای شناخت دقیق جایگاه علمی رازی باید از ادعاهای شتاب‌زده و استنتاج‌های نادرست درباره دستاوردهای او پرهیز شود. آنچه درباره ابداعات و اکتشافات رازی در کیمیا گفته می‌شود، گاه بر شواهد اندک استوار است و برای نسبت دادن یک ابداع یا اکتشاف به یک دانشمند، باید پیشینه آن موضوع و منابع فکری و علمی او به‌دقت بررسی شود.

او ادامه داد: مسئله دیگر، نگاه امروزی ما به آثار رازی است. بسیاری از پژوهش‌ها آثار او را با عینک علم تجربی مدرن و پیش‌فرض‌های فکری دوره معاصر خوانده‌اند؛ در حالی که برای فهم درست اندیشه یک دانشمند باید منظومه معرفتی، زبان و مفاهیم زمانه خودش را شناخت.

بازخوانی کیمیای رازی از منظر روش‌شناختی

امین متولیان، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، با اشاره به کم‌توجهی به جایگاه کیمیا در مجموعه آرا و اندیشه‌های رازی گفت: درباره کیمیای رازی کمتر پژوهش شده و این مسئله درباره کلیت کیمیای دوره اسلامی نیز صادق است.

متولیان با اشاره به پژوهش‌های پل کراوس، مورخ مشهور علم و کیمیا، توضیح داد: کراوس برخلاف تصویر رایج از روش رازی در کیمیا، تحقیق درباره آثار فلسفی، الهیاتی، کلامی و اخلاقی او را در اولویت قرار داد. بر اساس یافته‌های کراوس، روش رازی تجربی و مستقل از تأمل درباره خواص پنهان مواد بوده و خواص را همان صفاتی می‌دانسته که ماده در عینیت خود بروز می‌دهد و انسان از طریق تجربه آن‌ها را درمی‌یابد.

با این حال، متولیان تأکید کرد که برخی نتایج کراوس درباره استقلال سنت کیمیای رازی از سنت جابری ممکن است شتاب‌زده باشد و بررسی دقیق رسائلی مانند «الاکسیر» رازی و مقایسه آن با آثار جابر، شباهت‌های محتوایی و روشی قابل‌توجهی را نشان می‌دهد.

پنج قدیم و فلسفه رازی

کاوه خورابه، معاون علمی و پژوهشی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، با اشاره به جایگاه رازی در تاریخ اندیشه ایران و جهان اسلام گفت: رازی صرفاً یک پزشک بزرگ یا فیلسوفی در کنار دیگر فیلسوفان نیست؛ او پزشکی است که فلسفه می‌ورزد، فیلسوفی است که به تجربه علمی اعتماد دارد و متفکری است که در برابر برخی بنیادی‌ترین مفروضات فلسفه زمان خود ایستاده است.

خورابه در توضیح نظریه «پنج قدیم» رازی افزود: بر اساس گزارش‌های موجود، این پنج اصل عبارت‌اند از خداوند، نفس کلی، ماده نخستین، زمان مطلق و مکان مطلق. رازی در این دیدگاه، زمان و مکان را صرفاً وابسته به حرکت و اجسام نمی‌داند و از این جهت با فیزیک ارسطویی فاصله می‌گیرد؛ با این حال، نباید او را متفکری ضد یونان دانست بلکه باید او را منتقد و بازسازنده میراث یونانی تلقی کرد.

ضرورت‌های پژوهشی پیش رو

خورابه در پایان سخنان خود تأکید کرد که شناخت رازی نباید با آنچه تاکنون در دسترس قرار گرفته پایان‌یافته تلقی شود. شناسایی نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های ایران و جهان، ایجاد پیکره‌ای جامع از آثار و نقل‌قول‌ها، تصحیح انتقادی آثار، بازسازی فلسفه مفقود و ترجمه جهانی میراث او از مهم‌ترین ضرورت‌های پژوهش درباره رازی است.

به گفته خورابه، وظیفه نسل ما این است که رازی را نه صرفاً به عنوان یک نماد، بلکه به عنوان یک مسئله علمی دوباره کشف کند؛ زیرا بازخوانی رازی، بازگرداندن یک نام به تاریخ نیست، بلکه بازگرداندن یک امکان به تاریخ اندیشه است.