مطالعهای جدید در آلمان زنگ خطر تازهای درباره یکی از رایجترین شیرینکنندههای مورد استفاده در آدامسهای بدون قند به صدا درآورده است. بر اساس این پژوهش، سطوح بالای ماده «زایلیتول» در خون با افزایش خطر بروز حوادث قلبیعروقی از جمله حمله قلبی و سکته مغزی ارتباط معنادار دارد؛ ارتباطی که پس از تعدیل عوامل خطر شناختهشده نیز همچنان پابرجا مانده است.
جزئیات مطالعه برلین؛ ۱۷ هزار نفر زیر ذرهبین
تیم تحقیقاتی بیمارستان دانشگاهی چاریته در برلین با تحلیل دادههای ۱۷ هزار و ۷۱۰ نفر، رابطه میان غلظت زایلیتول در خون و پیامدهای قلبیعروقی را بررسی کرده است. شرکتکنندگان بر اساس میزان زایلیتول خون دستهبندی شدند و سپس خطر بروز «رویداد قلبیعروقی بزرگ» شامل حمله قلبی، سکته مغزی و مرگ زودرس در آنها طی سالهای پیگیری مقایسه شد.
نتایج نشان داد در مدت ۶ سال پیگیری، خطر بروز یک رویداد بزرگ قلبیعروقی در گروه دارای بالاترین سطح زایلیتول، حتی پس از در نظر گرفتن عواملی مانند سن، جنسیت، مصرف سیگار و ابتلا به فشار خون بالا، حدود ۵۷ درصد بیشتر از گروه با سطوح پایینتر بوده است.
این شکاف در بلندمدت نیز ادامه داشته است؛ بهطوری که پس از ۳۰ سال پیگیری، خطر ترکیبی حمله قلبی، سکته مغزی یا مرگ ناشی از علل قلبیعروقی در گروه با زایلیتول بالا حدود ۱۸ درصد بیشتر برآورد شده است.
زایلیتول چیست و چرا اینقدر پرمصرف است؟
زایلیتول یک الکل قندی است که بهصورت طبیعی و در مقادیر کم در بدن انسان نیز تولید میشود. این ماده به دلیل شیرینی مشابه شکر اما با کالری کمتر، بهطور گسترده برای شیرین کردن محصولات بدون قند به کار میرود؛ از جمله:
- آدامس و آبنباتهای نعنایی بدون قند
- برخی نوشیدنیها و مواد غذایی رژیمی
- محصولات مراقبت از دهان و دندان مانند خمیردندان و دهانشویه
یکی از دلایل محبوبیت زایلیتول، فواید آن برای سلامت دهان و دندان است. مطالعات پیشین نشان دادهاند این شیرینکننده میتواند رشد باکتریهای مولد پوسیدگی را مهار کند و به همین دلیل از سوی بسیاری از دندانپزشکان توصیه میشده است. علاوه بر این، به دلیل شاخص گلیسمی پایینتر نسبت به شکر، اغلب به عنوان جایگزین سالمتر در رژیم افراد مبتلا به دیابت یا افراد خواهان کاهش وزن معرفی میشود.
فرضیه مکانیسم اثر؛ از غلظت خون تا لخته
محققان آلمانی یکی از توضیحات احتمالی برای ارتباط مشاهدهشده را تأثیر زایلیتول بر ویژگیهای فیزیکی خون عنوان کردهاند. پژوهشهای آزمایشگاهی قبلی حاکی از آن است که غلظتهای بالاتر این ماده ممکن است گرانروی (ویسکوزیته) خون را افزایش داده و تمایل پلاکتها به تجمع و تشکیل لخته را بیشتر کند؛ عاملی که میتواند زمینه انسداد عروق کرونر و مغزی را فراهم آورد.
با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند این یافتهها در مرحله «ارتباط آماری» باقی میماند و به معنای اثبات رابطه علت و معلولی نیست. به عبارت دیگر، مطالعه نشان میدهد افرادی که سطح زایلیتول بالاتری دارند، بیشتر دچار حوادث قلبی شدهاند، اما ثابت نمیکند که خود زایلیتول بهتنهایی عامل حمله قلبی یا سکته مغزی بوده است. برای اثبات علیت، به کارآزماییهای بالینی تصادفیسازیشده و مطالعات مکانیسمی بیشتری نیاز است.
رویکرد محتاطانه دانشمندان؛ نیازی به حذف فوری نیست
دکتر مارکو ویتکوفسکی، سرپرست این مطالعه، با اشاره به تصور عمومی درباره بیخطر بودن شیرینکنندهها گفته است بسیاری از مصرفکنندگان، شیرینکنندههای مصنوعی و الکلهای قندی را با این پیشفرض که لزوماً سالمتر از شکر هستند مصرف میکنند و نهادهای نظارتی نیز عموماً آنها را ایمن طبقهبندی کردهاند. به گفته او، یافتههای اخیر ضرورت بازنگری دقیقتر و انجام تحقیقات بلندمدت درباره ایمنی این ترکیبات را پررنگ میکند.
در همین حال، متخصصان قلب و تغذیه تأکید میکنند نتایج این مطالعه به آن معنا نیست که مصرفکنندگان باید فوراً مصرف همه محصولات حاوی زایلیتول را متوقف کنند. سطح زایلیتول در خون میتواند تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله تولید درونزای بدن، رژیم غذایی کلی، وضعیت متابولیک و حتی بیماریهای زمینهای باشد و صرفاً بالا بودن آن لزوماً به معنای مصرف زیاد آدامس یا شیرینکننده نیست.
توصیه کارشناسان در شرایط فعلی، اعتدال در مصرف، توجه به برچسب محصولات و اولویت دادن به رژیم غذایی طبیعی و کمشیرین است تا زمانی که شواهد قطعیتری به دست آید. افرادی که بیماری قلبی، سابقه سکته یا عوامل خطر متعدد دارند، بهتر است درباره میزان مصرف شیرینکنندهها با پزشک خود مشورت کنند.
زمینه گستردهتر نگرانی درباره شیرینکنندهها
این پژوهش در ادامه موجی از مطالعات سالهای اخیر درباره پیامدهای احتمالی شیرینکنندههای مصنوعی و کمکالری انجام شده است. پیش از این، برخی تحقیقات ارتباطهای احتمالی میان مصرف مداوم این ترکیبات و اختلالاتی نظیر چاقی شکمی، مقاومت به انسولین، دیابت نوع ۲ و تغییرات در میکروبیوم مفید روده را مطرح کرده بودند.
در سال ۲۰۲۳ نیز طبقهبندی آسپارتام به عنوان «احتمالاً سرطانزا» از سوی آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان وابسته به سازمان بهداشت جهانی، بحثهای گستردهای را برانگیخت؛ هرچند این سازمان در همان زمان تصریح کرد که خطر مذکور به مصرف بسیار بالا و مداوم مربوط است و مصرف در حد مجاز روزانه، نگرانکننده تلقی نمیشود.
اکنون یافتههای مربوط به زایلیتول، فصل تازهای به این پرونده افزوده است. هرچند این شیرینکننده به دلیل کالری پایین و اثر محافظتی بر دندانها همچنان در بسیاری از راهنماهای تغذیه جایگاه دارد، اما پژوهش چاریته نشان میدهد تصویر ایمنی آن ممکن است پیچیدهتر از تصور اولیه باشد و نیازمند پایش دقیقتر، مطالعات تکمیلی و شفافسازی برای مصرفکنندگان است.
محققان میگویند گام بعدی، بررسی این موضوع است که آیا کاهش مواجهه با زایلیتول یا تنظیم سطح آن در خون میتواند به کاهش واقعی خطر قلبیعروقی منجر شود یا خیر؛ پرسشی که پاسخ آن تنها با مطالعات آیندهنگر و مداخلهای روشن خواهد شد.
نظرات (0)