معاون نمایندگی دائم جمهوری اسلامی ایران در ژنو بر لزوم اجرای مؤثر و عملیاتی معاهده جهانی منابع ژنتیکی و دانش سنتی تأکید کرد و گفت تصویب این سند بینالمللی، پایان مسیر نیست بلکه آغاز مرحلهای تازه برای تبدیل توافق سیاسی به اقدام نهادی و اجرایی در کشورهاست.
معاهدهای پس از بیش از دو دهه مذاکره
رضا دهقانی روز پنجشنبه در نشستی تخصصی که در مقر سازمان جهانی مالکیت فکری (وایپو) در ژنو برگزار شد، تصویب معاهده وایپو درباره منابع ژنتیکی و دانش سنتی مرتبط در ۲۴ مه ۲۰۲۴ را نقطه عطفی در نظام بینالمللی مالکیت فکری توصیف کرد. به گفته وی، این معاهده پس از بیش از ۲۰ سال مذاکره فشرده به تصویب رسید و توان و ظرفیت چندجانبهگرایی برای دستیابی به نتایج ملموس در موضوعات پیچیده و دیرپا را به نمایش گذاشت.
دهقانی با اشاره به ویژگی نوآورانه این معاهده یادآور شد که این سند برای نخستین بار در چارچوب وایپو، الزام افشای مبدأ منابع ژنتیکی و دانش سنتی در درخواستهای ثبت اختراع را ایجاد میکند. به این معنا که اگر اختراعی مبتنی بر منابع ژنتیکی یا دانش سنتی مرتبط باشد، متقاضی ثبت اختراع باید اطلاعات مربوط به آن را افشا کند. هدف اصلی از این سازوکار، افزایش کارآمدی، شفافیت و کیفیت نظام ثبت اختراع و کاهش خطر اعطای نادرست حق اختراع به مواردی است که فاقد نوآوری واقعی یا مبتنی بر سوءاستفاده از منابع زیستی دیگران است.
اهمیت ویژه برای کشورهای در حال توسعه
معاون نمایندگی ایران در ژنو تأکید کرد که این معاهده بهویژه برای کشورهای در حال توسعه که از تنوع زیستی گسترده و میراث غنی دانش سنتی برخوردارند، اهمیتی مضاعف دارد. بسیاری از این کشورها سالها نگران بهرهبرداری بدون اجازه و بدون منفعت عادلانه از منابع ژنتیکی و دانش بومی خود بودهاند؛ پدیدهای که از آن با عنوان «زیستدزدی» یاد میشود.
به گفته دهقانی، معاهده جدید میتواند گامی مهم در جهت شکلگیری نظامی شفافتر، متوازنتر و فراگیرتر در حوزه مالکیت فکری باشد؛ نظامی که هم از نوآوری و مخترعان حمایت کند و هم حقوق جوامع محلی، دارندگان دانش سنتی و کشورهای مبدأ منابع ژنتیکی را به رسمیت بشناسد. اجرای درست این معاهده به اعتمادسازی میان شمال و جنوب جهانی و تقویت مشروعیت نظام جهانی ثبت اختراع کمک خواهد کرد.
امضای ایران و روند تصویب داخلی
دهقانی در ادامه سخنان خود به موضع جمهوری اسلامی ایران در قبال این معاهده اشاره کرد و گفت ایران در تاریخ ۱۶ مه ۲۰۲۵ این سند را امضا کرده است. به گفته وی، روند داخلی تصویب معاهده در حال طی شدن است و لایحه مربوطه از سوی دولت برای بررسی و تصویب به مجلس شورای اسلامی ارائه شده است.
وی افزود که ایران به عنوان کشوری با تنوع اقلیمی و زیستی کمنظیر، ذخایر غنی گیاهان دارویی و دانش سنتی گسترده در حوزه طب سنتی، کشاورزی بومی و صنایع دستی، ذینفع مستقیم اجرای عادلانه این معاهده است و از هر سازوکاری که به حفاظت از منابع ملی و دانش بومی کمک کند، حمایت میکند.
از تصویب تا اجرای عملی؛ چالش پیش رو
نماینده ایران در ژنو در جمعبندی سخنان خود تصریح کرد که تصویب معاهده پایان راه نیست، بلکه آغاز مرحلهای جدید و دشوارتر است: مرحله تبدیل توافق سیاسی حاصلشده در ژنو به تصمیمات ملی، آمادگی نهادی و اجرای عملی در سطح کشورها.
به گفته او، اجرای مؤثر معاهده نیازمند مجموعهای از پیششرطهاست؛ از جمله تدوین رویههای روشن ملی برای اجرای الزام افشا، ایجاد هماهنگی میان نهادهای ذیربط همچون دفاتر مالکیت فکری، سازمان محیط زیست، وزارت جهاد کشاورزی و نهادهای متولی دانش سنتی، تقویت ظرفیتهای فنی و انسانی در دفاتر ثبت اختراع، ارائه راهنماهای شفاف برای متقاضیان ثبت، و همچنین دریافت کمکهای فنی متناسب با شرایط کشورهای در حال توسعه از سوی وایپو و سایر نهادهای بینالمللی.
دهقانی ابراز امیدواری کرد که مباحث مطرحشده در این نشست تخصصی بتواند به پیشبرد معاهده از مرحله تصویب به مرحله لازمالاجرا شدن و از تعهد حقوقی صرف به تأثیر عملی و ملموس در نظامهای ملی مالکیت فکری کمک کند.
نشستی با ابتکار ایران در حاشیه کمیته وایپو
این نشست تخصصی با عنوان «از تصویب تا لازمالاجرا شدن، پیشبرد تصویب و اجرای مؤثر معاهده وایپو درباره منابع ژنتیکی و دانش سنتی مرتبط» به ابتکار نمایندگی دائم جمهوری اسلامی ایران در ژنو و با همکاری مرکز جنوب (South Centre) به عنوان اندیشکده معتبر کشورهای در حال توسعه، در حاشیه پنجاهوسومین نشست کمیته بینالدولی مالکیت فکری، منابع ژنتیکی، دانش سنتی و فولکلور سازمان جهانی مالکیت فکری برگزار شد.
در این رویداد، علاوه بر رضا دهقانی، محمدصادق آزمندیان معاون وزیر دادگستری جمهوری اسلامی ایران، چیدی اوگوامانام استاد دانشکده حقوق دانشگاه اتاوا و نیرمالیا سیام مسئول ارشد برنامه در مرکز جنوب نیز حضور داشتند و ابعاد حقوقی، فنی و اجرایی تصویب و لازمالاجرا شدن معاهده را در نظامهای ملی مالکیت فکری مورد بررسی قرار دادند.
بررسیها نشان میدهد معاهده ۲۰۲۴ وایپو نخستین معاهده الزامآور این سازمان در حوزه منابع ژنتیکی و دانش سنتی است و لازمالاجرا شدن آن منوط به تکمیل فرآیند تصویب در تعداد مشخصی از کشورهای عضو خواهد بود؛ موضوعی که اهمیت نشستهای تبیینی و ظرفیتسازی مانند نشست ژنو را دوچندان میکند.
نظرات (0)