تشخیص دقیق عفونتهای باکتریایی و انتخاب آنتیبیوتیک مناسب، یکی از حیاتیترین مراحل درمان بیماران به شمار میرود. هرگونه خطا در این فرآیند میتواند به شکست درمان، افزایش مقاومت آنتیبیوتیکی و حتی به خطر افتادن جان بیمار منجر شود. در شرایطی که مقاومت میکروبی به یکی from بزرگترین چالشهای نظام سلامت جهان تبدیل شده، هر فناوری که دقت آزمایشهای تشخیصی را افزایش دهد، ارزشی راهبردی پیدا میکند.
از یک دغدغه آزمایشگاهی تا یک محصول دانشبنیان
مهرداد محمدی، دکترای تخصصی باکتریشناسی پزشکی از دانشگاه علوم پزشکی کاشان و استاد مدعو دانشگاه آزاد اسلامی، سالها به عنوان مسئول فنی آزمایشگاه مرکز آموزشی درمانی قلب شهید چمران اصفهان فعالیت کرده است. او که مشاور چندین مجموعه آزمایشگاهی در اصفهان، تهران، کرمانشاه و شهرکرد نیز هست، بارها با پدیدهای آشنا مواجه شده بود: ارسال یک نمونه باکتری به آزمایشگاههای مختلف، نتایج متفاوتی به همراه داشت.
محمدی در گفتوگویی تفصیلی با خبرگزاری فارس توضیح میدهد که گاهی یک آزمایشگاه باکتری را نسبت به یک آنتیبیوتیک حساس و آزمایشگاه دیگر آن را مقاوم گزارش میکرد. حتی در یک آزمایشگاه واحد نیز دو کارشناس مختلف نتایج متفاوتی به دست میآوردند. این تناقضها، سوالی جدی در ذهن او ایجاد کرد: چرا چنین اختلافی وجود دارد و چگونه میتوان وابستگی نتایج آزمایش را به مهارت فرد کاهش داد؟
علت اختلاف نتایج؛ ریشه در نحوه کشت باکتری
پس از بررسیهای دقیق، مشخص شد یکی از مهمترین عوامل این اختلاف، نحوه تلقیح و توزیع باکتری روی محیط کشت است. این فرآیند تا حد زیادی به مهارت و تجربه فرد وابسته است و اگر باکتری به صورت یکنواخت روی سطح محیط کشت پخش نشود، نتیجه آزمایش تغییر میکند.
اگر تراکم باکتری بیش از حد استاندارد باشد، مقاومت کاذب مشاهده میشود و اگر کمتر از استاندارد باشد، حساسیت کاذب ایجاد میگردد. هر دو حالت خطرناک است؛ زیرا پزشک بر اساس همان نتیجه برای بیمار آنتیبیوتیک تجویز میکند. در مقاومت کاذب، داروی مؤثر کنار گذاشته میشود و در حساسیت کاذب، بیمار دارویی دریافت میکند که اثربخشی لازم را ندارد.
تولد «آسانکِشت» از دل یک گفتوگوی دوستانه
ایده ساخت دستگاهی که بتواند این مرحله را استاندارد کند، در یکی از نشستهای دوستانه میان محمدی و دوست و همکارش، مهندس پژمان عشقی، شکل گرفت. محمدی ایده اولیه را روی کاغذ ترسیم کرد و از همان نقطه، تصمیم گرفتند کار را جدی دنبال کنند.
طراحی اولیه تکمیل شد، نمونههای مختلف ساخته شد، ایرادها برطرف گردید و سرانجام با پشتکار فراوان، محصولی با نام «آسانکِشت» به مرحله تولید رسید. این دستگاه که برای توزیع یکنواخت باکتری روی محیط کشت طراحی شده، یکی از عوامل مهم ایجاد خطا در آزمایش آنتیبیوگرام را برطرف میکند.
کاربردها و مزایای فناوری بومی
کاربرد اصلی «آسانکِشت» در آزمایشگاههای تشخیص پزشکی، به ویژه بخش میکروبشناسی، برای انجام آزمایش تعیین حساسیت آنتیبیوتیکی است. با این حال، دامنه استفاده از آن فراتر رفته و آزمایشگاههای صنعتی، شرکتهای داروسازی، مراکز تحقیقاتی و مجموعههای کنترل کیفیت را نیز در بر میگیرد. هر جایی که یکنواختی کشت اهمیت داشته باشد، این دستگاه میتواند کیفیت و دقت نتایج را افزایش دهد.
محمدی تأکید میکند که محصول آنها کاملاً ایرانی است. در دنیا تنها تعداد محدودی شرکت چنین تجهیزی تولید میکنند از جمله یک شرکت آمریکایی و یک شرکت ایتالیایی که محصولاتشان عملاً وارد کشور نشده بود. تیم ایرانی بدون دسترسی به نمونه واقعی و صرفاً با مطالعه تصاویر، مستندات و تحلیل عملکرد دستگاه، موفق به طراحی کامل محصول شدند.
تمام مراحل طراحی بدنه، ساخت قطعات، انتخاب موتور، نمونهسازی، پرینت سهبعدی و مونتاژ توسط متخصصان و کارگاههای داخلی انجام شده و هیچ وابستگی به فناوری خارجی ندارد.
استقبال آزمایشگاهها و ظرفیت صادراتی
تاکنون تعدادی از آزمایشگاههای استانهای اصفهان، تهران، قزوین و چهارمحال و بختیاری از این محصول استفاده کردهاند. تیم سازنده در حال طراحی نسل جدید دستگاه با بدنهای زیباتر، جمعوجورتر و کاربرپسندتر است تا بتوانند آن را در نمایشگاههای تخصصی معرفی کنند.
به گفته محمدی، استانداردهای بینالمللی مانند CLSI استفاده از تجهیزات یکنواختکننده کشت را در آزمایشهای حساسیت آنتیبیوتیکی توصیه میکنند. این امر نشاندهنده ظرفیت صادراتی بالای محصول برای بازار کشورهای منطقه به ویژه那些 که با مسئله مقاومت آنتیبیوتیکی روبرو هستند، میباشد.
گامی مؤثر در برابر مقاومت آنتیبیوتیکی
امروزه سوءمصرف آنتیبیوتیکها یکی از چالشهای جدی نظام سلامت در ایران و جهان است. آزمایشگاهها نقش مهمی در مدیریت این موضوع دارند و هرچه نتیجه آنتیبیوگرام دقیقتر باشد، پزشک داروی مناسبتری انتخاب میکند و احتمال شکست درمان کاهش مییابد.
اگرچه تیم سازنده ادعا نمیکند تمام مشکلات این حوزه را حل کرده است، اما تلاش کرده یکی از عوامل مهم ایجاد خطا را حذف کند تا نتیجه آزمایش به شرایط واقعی بدن بیمار نزدیکتر شود. این موضوع هم به نفع بیمار، هم پزشک و هم نظام سلامت است؛ زیرا درمان دقیقتر، کاهش مصرف بیرویه آنتیبیوتیک و کاهش مقاومت میکروبی را به دنبال خواهد داشت.
بزرگترین چالش تیم در مسیر طراحی و ساخت، مربوط به طراحی بدنه و ساخت نمونه اولیه بود. پیدا کردن مجموعهای که بتواند پرینت سهبعدی و قالبسازی را با کیفیت مناسب انجام دهد، چندین ماه پروژه را به تأخیر انداخت. با این حال، دانشگاه آزاد نجفآباد با همکاری خود، نقش مهمی در پیشبرد این طرح ملی ایفا کرد.
نظرات (0)