مقایسه مستقیم سه الگوی غذایی محبوب در یک کارآزمایی بالینی کنترلشده نشان میدهد نوع ترکیب درشتمغذیها میتواند فراتر از عدد ترازو، بر سلامت کبد و تنظیم قند خون اثر بگذارد. بر اساس نتایج منتشرشده در نشریه معتبر «متابولیسم سلولی» (Cell Metabolism)، رژیم کتوژنیک کمکربوهیدرات و پرچرب در شاخصهای کلیدی کبدی و گلوکز خون عملکرد بهتری نسبت به رژیم مدیترانهای و رژیم کمچرب گیاهی داشته است، هرچند هر سه رژیم در کاهش وزن تقریباً یکسان عمل کردند.
طراحی مطالعه؛ پنج ماه تغذیه کاملا کنترلشده
این پژوهش توسط محققان دانشگاه واشنگتن در سنتلوئیس انجام شده و ۵۵ فرد مبتلا به چاقی، پیشدیابت و تجمع چربی در کبد را وارد مطالعه کرده است. از این تعداد ۴۲ نفر تا پایان دوره باقی ماندند و پروتکل را کامل کردند.
شرکتکنندگان بهصورت تصادفی به سه گروه تقسیم شدند و به مدت میانگین حدود پنج ماه، تا زمانی که حدود ۱۰ درصد از وزن اولیه خود را از دست بدهند، تحت رژیمهای کاملا کنترلشده قرار گرفتند. نکته مهم مطالعه این بود که تمام وعدههای غذایی در طول دوره توسط تیم تحقیق تأمین میشد تا پایبندی و دقت دادهها تضمین شود.
- گروه اول: رژیم کتوژنیک کمکربوهیدرات و پرچرب
- گروه دوم: رژیم مدیترانهای متعادل
- گروه سوم: رژیم کمچرب و غنی از گیاهان
این طراحی به پژوهشگران اجازه داد اثر ترکیب غذایی را مستقل از میزان کالری و کاهش وزن بررسی کنند، زیرا هدف نهایی رساندن هر سه گروه به یک سطح مشابه از کاهش وزن بود.
کاهش وزن یکسان، اما تفاوت معنادار در شاخصهای کبدی
از نظر کاهش وزن، هر سه رژیم نتیجه بسیار مشابهی داشتند و همه شرکتکنندگان بهطور متوسط حدود یکدهم وزن خود را کم کردند. اما تحلیل دقیق نشانگرهای متابولیک، تفاوتهای آشکاری را میان گروهها نشان داد.
مهمترین تمایز در «حساسیت به انسولین در کبد» دیده شد. در گروه کتوژنیک، حساسیت انسولینی کبد دو تا سه برابر بیشتر از دو گروه دیگر بهبود یافت. این شاخص برای پیشگیری از پیشرفت کبد چرب به التهاب و فیبروز و همچنین برای تنظیم تولید گلوکز توسط کبد اهمیت حیاتی دارد.
همسو با همین یافته، میزان تجمع چربی در کبد نیز در گروه کتوژنیک بهطور چشمگیری بیشتر کاهش یافت:
- کاهش ۶۷ درصدی چربی کبد در گروه کتوژنیک
- کاهش حدود ۴۵ درصدی در گروه مدیترانهای
- کاهش حدود ۴۵ درصدی در گروه کمچرب گیاهی
پژوهشگران میگویند این اختلاف ۲۲ واحد درصدی، از نظر بالینی قابل توجه است و میتواند مسیر بیماری کبد چرب غیرالکلی را بهطور معناداری تغییر دهد.
کنترل قند خون؛ افت ۲۰ درصدی گلوکز روزانه در گروه کتو
تفاوتها در کنترل قند خون حتی پررنگتر بود. میانگین سطح گلوکز خون در طول ۲۴ ساعت در گروه کتوژنیک ۲۰ درصد کاهش یافت، در حالی که این کاهش در دو گروه دیگر تنها ۸ درصد بود.
سطح انسولین روزانه نیز که نشاندهنده فشار وارد بر پانکراس برای جبران مقاومت به انسولین است، افت بسیار بیشتری در گروه کتو داشت:
- کاهش ۷۴ درصدی انسولین روزانه در گروه کتوژنیک
- کاهش ۴۴ درصدی در گروه مدیترانهای
- کاهش ۲۷ درصدی در گروه کمچرب گیاهی
پیامد ملموس این بهبود، بازگشت از مرحله پیشدیابت بود. در پایان مطالعه، وضعیت پیشدیابت در نیمی از افراد گروه کتوژنیک به پایینتر از آستانه تشخیصی بازگشت، در حالی که این میزان در گروه مدیترانهای ۲۹ درصد و در گروه کمچرب تنها ۷ درصد بود. به عبارت دیگر، شانس خروج از پیشدیابت در رژیم کتو حدود هفت برابر رژیم کمچرب برآورد شد.
ترکیب درشتمغذیها چه تفاوتی داشت؟
برای درک علت این تفاوتها باید به ترکیب کالری هر رژیم نگاه کرد:
- کتوژنیک: ۷۳ درصد کالری از چربی و تنها ۴ درصد از کربوهیدرات
- مدیترانهای: ۳۵ درصد چربی و ۵۰ درصد کربوهیدرات
- کمچرب گیاهی: ۱۵ درصد چربی و ۷۰ درصد کربوهیدرات
با وجود این اختلافهای بزرگ، نکته جالب این بود که هیچ تفاوت معناداری از نظر کلسترول بد (LDL)، لیپوپروتئین ApoB و سطح تریگلیسیرید ۲۴ ساعته خون میان سه گروه مشاهده نشد. این یافته تا حدی نگرانی رایج درباره افزایش چربیهای خون در رژیمهای پرچرب را در چارچوب یک مطالعه کنترلشده و همراه با کاهش وزن، تعدیل میکند، هرچند پژوهشگران بر لزوم پایش بلندمدت تأکید دارند.
کاهش وزن بهتنهایی هم مفید بود
نکتهای که تیم دانشگاه واشنگتن بهصراحت بر آن تأکید کرده، سودمندی کاهش وزن بدون توجه به نوع رژیم است. حساسیت به انسولین در عضلات - که شاخص مهمی برای متابولیسم گلوکز در کل بدن است - در هر سه گروه حدود ۵۰ درصد بهبود یافت. این یعنی حتی اگر فرد نتواند یا نخواهد کتو را دنبال کند، صرف کاهش حدود ۱۰ درصدی وزن با هر یک از دو رژیم دیگر نیز دستاورد متابولیک مهمی به همراه دارد.
به بیان دیگر، ترکیب رژیم غذایی در کنار میزان کاهش وزن، برای بهبود جنبههای خاصی از سلامت متابولیک اهمیت دارد، اما خود کاهش وزن، پایه مشترک بهبود برای همه شرکتکنندگان بود.
این نتایج برای چه کسانی مهمتر است؟
یافتهها بهویژه برای افرادی که همزمان با چاقی، کبد چرب و اختلال قند خون در مرحله پیشدیابت دارند، پیام کاربردی دارد. کاهش شدید کربوهیدرات در این گروه ممکن است مزایای اضافهای برای کبد و پایداری قند خون ایجاد کند که فراتر از اثر صرف کم کردن وزن است.
با این حال، کارشناسان تغذیه هشدار میدهند رژیم کتوژنیک یک رژیم سختگیرانه است و اجرای خودسرانه آن بدون نظارت پزشکی میتواند با عوارضی مانند کمبود ریزمغذیها، یبوست، بوی بد دهان، سنگ کلیه یا عدم تحمل طولانیمدت همراه باشد. همچنین افراد مبتلا به بیماریهای کلیوی، پانکراس یا اختلالات متابولیسم چربی باید پیش از هر تغییر شدید غذایی با پزشک مشورت کنند.
محدودیتهای مطالعه و مسیر آینده
این کارآزمایی با وجود نقاط قوت مانند تأمین کامل وعدهها و پایش دقیق، محدودیتهایی نیز دارد. حجم نمونه نهایی ۴۲ نفر نسبتا کوچک است، دوره پیگیری حدود پنج ماهه و نسبتا کوتاه بوده و هنوز مشخص نیست مزایای مشاهدهشده در کبد و قند خون در بلندمدت و پس از بازگشت به رژیم عادی حفظ میشود یا خیر. همچنین مطالعه روی افراد مبتلا به چاقی و کبد چرب متمرکز بوده و تعمیم نتایج به جمعیت عمومی یا بیماران دیابتی تحت دارو نیازمند پژوهشهای بیشتر است.
محققان میگویند گام بعدی، بررسی پایداری این اثرات پس از یک تا دو سال، ارزیابی تنوع میکروبیوم روده و سلامت قلبی-عروقی درازمدت و مقایسه پایبندی واقعی افراد به هر رژیم در شرایط زندگی روزمره خارج از محیط کنترلشده آزمایشگاه است.
در مجموع، پیام اصلی مطالعه روشن است: برای سلامت کبد و کنترل قند خون، علاوه بر اینکه «چقدر» وزن کم میکنیم، «چگونه» و با چه ترکیبی از درشتمغذیها وزن کم میکنیم نیز مهم است؛ و در این مقایسه کنترلشده، کاهش چشمگیر کربوهیدرات برگ برندهای برای کبد و گلوکز خون بوده است.
نظرات (0)