مقدمه: اربعین در سایه تهدید؛ مرز خسروی به مثابه میدان آزمون
پیادهروی اربعین در سال ۱۴۰۵ در حالی ادامه دارد که منطقه خاورمیانه در یکی از حسبرانگیزترین مقاطع امنیتی دهههای اخیر به سر میبرد. حمله به نفتکش سعودی در دریای سرخ، فعال شدن سامانه پدافندی آمریکا در اربیل عراق، تنش در تنگه هرمز و گمانهزنیها درباره درگیری نظامی گستردهتر، همگی پسزمینهای ساختهاند که در آن یک راهپیمایی مذهبی میلیونی بهطور اجتنابناپذیری بار سیاسی و امنیتی یافته است. در این میان، مرز خسروی در کرمانشاه به یکی از کانونهای اصلی تردد زائران ایرانی تبدیل شده است. خبر پربازدید «شبهای معنوی مرز خسروی؛ زائران اربعین در هوای خنک به سمت گیتهای خروجی حرکت میکنند» تنها یک گزارش میدانی ساده نیست؛ این روایت، لایههای پنهانی از تابآوری اجتماعی، دیپلماسی عمومی، مدیریت لجستیک بحران و بازتولید سرمایه سیاسی–مذهبی را در خود دارد که کمتر به آن پرداخته شده است. این تحلیل میکوشد با نگاهی میانرشتهای و فراتر از توصیف صرف، ابعاد چندگانه این پدیده را در بستر بحرانهای امنیتی امروز خاورمیانه واکاوی کند.
زمینه: جغرافیای مرز خسروی و کارکرد دوگانه آن در اربعین ۱۴۰۵
مرز رسمی خسروی در شهرستان قصرشیرین استان کرمانشاه، در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری شهر مرزی قصرشیرین و ۱۲۰ کیلومتری بغداد قرار دارد. این گذرگاه که در دوران جنگ تحمیلی به خط مقدم جبهه جنوب غرب کشور تبدیل شده بود، پس از سالها بازسازی زیرساختی، اکنون به یکی از مهمترین معابر زمینی برای زائران عتبات عالیات تبدیل شده است. آنچه مرز خسروی را از سایر گذرگاهها متمایز میکند، پیشینه تاریخی آن به عنوان کهنترین مسیر زمینی ایران به عراق است؛ مسیری که از دوره صفویه تاکنون کارکرد آیینی–تجاری داشته و در سالهای اخیر با توسعه زیرساختهای پایانه مرزی، ظرفیت پذیرش روزانه ۶۰ هزار زائر را یافته است.
در اربعین ۱۴۰۵، این مرز کارکرد دوگانهای پیدا کرده است: از یک سو کانال اصلی خروج زائرانی است که از استانهای غربی و مرکزی ایران خود را به کربلا میرسانند و از سوی دیگر به نماد بصری تداوم آیین عاشورایی در بحبوحه تنشهای منطقهای تبدیل شده است. خبرهای منتشرشده از این مرز در روزهای اخیر، نشاندهنده استقبال چشمگیر زائران با وجود هشدارهای امنیتی مقطعی است. موج شبانه حرکت زائران که با تعبیر «شبهای معنوی» از آن یاد شده، یک پدیده جامعهشناختی مهم است: انتخاب ساعات خنک شب برای عبور از مرز نه فقط به دلیل ملاحظات اقلیمی که به مثابه راهبردی خودجوش برای مدیریت ازدحام و بهینهسازی زمان انتظار شکل گرفته است.
علتها: چرا اربعین امسال در مرز خسروی معنا و مفهوم تازهای یافته است؟
چهار عامل اصلی را میتوان برای برجستگی ویژه مرز خسروی در اربعین ۱۴۰۵ برشمرد. نخست، تغییر محاسبات امنیتی پس از حمله به شناور ایرانی در دریای خزر و فعال شدن پدافند آمریکایی در اربیل که برخی کریدورهای هوایی و زمینی دیگر را با محدودیت مواجه کرده است. دوم، گسترش زیرساختهای پایانه مرزی خسروی در دوسال اخیر که شامل افزایش ظرفیت سالنهای انتظار سربسته، توسعه سرویسهای بهداشتی و درمانی و بهینهسازی سامانه ثبت الکترونیک گذرنامه میشود. سوم، سیاست تسهیلگری ستاد اربعین که از نیمه دوم تیرماه ۱۴۰۵ با اعزام ناوگان اتوبوسی به استانهای معین، جریان زائران را به این گذرگاه هدایت کرده است. چهارم و مهمتر از همه، بازتولید معنای سیاسی–مذهبی اربعین در واکنش به گفتمان تهدید خارجی؛ به تعبیر دقیقتر، هرگونه تشدید تنش امنیتی در منطقه معمولاً به افزایش شمار زائران و برجستهتر شدن نمایش جمعیِ همبستگی میانجامد و این قاعده در تابستان ۱۴۰۵ نیز تکرار شده است.
بازیگران و ذینفعان: شبکه پیچیده کنشگران در گذرگاه خسروی
صحنه مرز خسروی در اربعین تنها به زائران و مأموران مرزی محدود نمیشود؛ طیف گستردهای از بازیگران با منافع و منطقهای متمایز در این فضا کنش میکنند. در رأس آنها، ستاد مرکزی اربعین و کمیته حمل و نقل و زیربنایی قرار دارند که مدیریت لجستیک و تخصیص منابع را بر عهده دارند. در سطح میدانی، فرمانداری قصرشیرین، سپاه نبی اکرم (ص) استان کرمانشاه، هلال احمر، اورژانس، نیروی انتظامی و گمرک، هرکدام بخشی از پازل عملیاتی را پوشش میدهند. در سوی دیگر، موکبداران و گروههای مردمی که در فضای بینالحرمینِ پایانه مرزی مستقر شدهاند، نقشی فراتر از خدمترسانی ایفا میکنند: آنها به مثابه کنشگران تولیدکننده فضای معنوی و کنترلکننده غیررسمی جمعیت عمل میکنند. در سطح فرامرزی، وزارت کشور عراق و اقلیم کردستان نیز در هماهنگی با طرف ایرانی (به ویژه پس از تنشهای اخیر در شمال عراق) سازوکارهای تردد را تنظیم میکنند. گزارشها حاکی است که با وجود فعال شدن پدافند آمریکایی در اربیل، روند تردد زائران در مرز خسروی – که به طور طبیعی از مسیر بغداد–کربلا عبور میکند – با اختلال جدی مواجه نشده است که خود نشانه هماهنگی مؤثر میان دستگاه دیپلماسی و نهادهای امنیتی دو کشور است.
پیامدها و دستاوردها: سرمایه اجتماعی، دیپلماسی عمومی و بازنمایی تابآوری
از منظر جامعهشناختی، استمرار و حتی تشدید جریان اربعین در سایه بحرانهای امنیتی، نشانهای از «تابآوری جمعی» در جامعه ایران است. نظریهپردازان تابآوری اجتماعی معتقدند که مناسک جمعی در زمان بحران معمولاً نه تنها کمرنگ نمیشود که با شدت بیشتری اجرا میگردد تا کارکرد «انکار نمادین مرگ» و «بازسازی نظم معنایی» را ایفا کند. اربعین در مرز خسروی این کارکرد را در اوج خود نمایان ساخته است. در بعد سیاسی، نمایش میلیونی زائران در مرزهای بینالمللی یک «دیپلماسی عمومی خودجوش» را شکل میدهد که تصویری از نفوذ نرم ایران در قلب خاورمیانه به نمایش میگذارد، تصویری که در رسانههای بینالمللی نیز بازتاب مییابد. از منظر مدیریت بحران، شبهای معنوی خسروی نشاندهنده یادگیری سازمانی ستاد اربعین است: توزیع سفرهای شبانه، استفاده از ظرفیت مدارس و مساجد حاشیه مرز برای اسکان موقت و هوشمندسازی فرآیند عبور، همگی نشانههایی از نهادینهشدن تجربیات سالهای گذشته است. با این حال، نمیتوان از چالشها غافل شد: ازدحام ساعات اوج، احتمال بروز حوادث رانندگی در محورهای منتهی به قصرشیرین (چنانکه در خبر حادثه رانندگی در محور سردشت–پیرانشهر دیده شد)، و ضرورت تأمین پایدار آب، برق و درمان در شرایط افزایش دمای تابستان، هنوز نقاط آسیبپذیر این سامانه لجستیکی محسوب میشوند.
سناریوهای پیشرو: اربعین، امنیت و آینده گذرگاه خسروی
بر اساس ترکیب روندهای موجود، سه سناریوی محتمل برای ادامه مسیر اربعین ۱۴۰۵ و جایگاه مرز خسروی قابل تصور است. سناریوی اول – ادامه وضع موجود – با فرض تداوم تنشها در سطح فعلی و عدم بسته شدن مرزها، جریان زائران با نوسانات مقطعی اما در مجموع رو به افزایش خواهد بود. در این سناریو، خسروی همچنان به عنوان یکی از سه گذرگاه اصلی (با شلمچه و مهران) فعال میماند و ستاد اربعین با شیفت شبانه و ظرفیتسازی میدانی، سعی در مدیریت ازدحام خواهد داشت. سناریوی دوم – تشدید بحران – در صورت گسترش دامنه درگیریها به غرب عراق یا تشدید ناامنی در کریدور بغداد–کربلا، احتمال تغییر مسیر زائران به گذرگاههای دیگر یا حتی کاهش مقطعی تردد وجود دارد. در این شرایط، نقش هماهنگی دیپلماتیک و امنیتی دو کشور حیاتی میشود. سناریوی سوم – تبدیل خسروی به هاب دائمی – در صورت تداوم سرمایهگذاری زیرساختی و مدیریت موفق بحران امسال، مرز خسروی میتواند از یک گذرگاه فصلی به هاب دائمی تردد زائران و حتی کالا تبدیل شود که پیامدهای اقتصادی مثبتی برای استان کرمانشاه و مناطق غربی کشور در پی خواهد داشت.
جمعبندی: بازگشت به پرسش بنیادین
شبهای معنوی مرز خسروی در اربعین ۱۴۰۵، چیزی فراتر از یک گزارش هواشناختی یا ترافیکی از تردد زائران است. این پدیده، لایههای پیچیدهای از معنا را در خود حمل میکند: از بازتولید همبستگی جمعی در زمان بحران، تا دیپلماسی عمومی خودجوش و نمایش تابآوری ملی. آنچه در هوای خنک شبانه در این گذرگاه مرزی رقم میخورد، امتداد تاریخیِ یک سنت دیرینه است که از دل تهدیدها، فرصتها را بیرون میکشد – فرصتهایی برای بازسازی سرمایه اجتماعی، تقویت برند فرهنگی ایران در منطقه و اثبات ظرفیت مدیریت بحران در یکی از سختترین شرایط امنیتی. پرسش اصلی اما همچنان بر جای خود باقی است: آیا نهادهای مسئول توانستهاند از این ظرفیت عظیم مردمی برای تبدیل تهدید به فرصت استفاده کنند؟ پاسخ، در گرو ارزیابی عملکرد میدانی، برنامهریزی زیرساختی و آیندهنگری راهبردی است که فراتر از شعارزدگی و نیازمند سرعت عمل است. اربعین در خسروی، نه فقط یک آیین که یک آزمون ملی است.
نظرات (0)