مقدمه؛ غیرت دینی؛ میراثی کهن در جامهای امروزین
در شرایطی که منطقه غرب آسیا شتابان به سوی تحولات تازهای پیش میرود و همزمان گزارشهایی از کاهش ذخایر موشکی آمریکا در خاورمیانه و حملات ترکیبی یمن منتشر میشود، سخنان آیتالله صلحمیرزایی درباره «غیرت دینی» به عنوان پشتوانه مقاومت ملت ایران، فراتر از یک اظهارنظر مذهبی، یک بیانیه راهبردی است. این نوشتار میکوشد با نگاهی چندوجهی به این مفهوم، ریشههای تاریخی، کارکردهای سیاسی-اجتماعی و ظرفیتهای آن برای پایداری مقاومت در برابر آنچه «استکبار» خوانده میشود را واکاوی کند. پرسش اصلی آن است که غیرت دینی در شرایط کنونی چه جایگاهی در معادلات قدرت و مقاومت دارد و چگونه میتوان از آن به مثابه یک سرمایه اجتماعی-راهبردی برای عبور از بحرانها بهره برد؟
ریشههای تاریخی غیرت دینی در فرهنگ سیاسی ایران
مفهوم غیرت دینی ریشهای عمیق در تاریخ شیعی ایران دارد. از جنبش تنباکو در دوره قاجار که فتوای تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی توانست یک امپراتوری استعماری را به زانو درآورد، تا نهضت مشروطه و سپس انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، «غیرت دینی» همواره به عنوان یک موتور محرک اجتماعی عمل کرده است. در گفتمان سیاسی ایران، غیرت دینی نه صرفاً یک احساس فردی، که یک «عزم جمعی» است که ریشه در باور به عدالتطلبی و مبارزه با ظلم دارد. آیتالله صلحمیرزایی با تکیه بر همین سنت دیرپا، مقاومت امروز ایران را ادامه همان مسیری میداند که از عاشورا تا انقلاب اسلامی و از دفاع مقدس تا مقاومت در برابر هژمونی آمریکا امتداد دارد.
در فرهنگ شیعی، «غیرت» به معنای نوعی حساسیت و انگیختگی در برابر تعدی به حریم ارزشها و مقدسات است. رهبران انقلاب اسلامی بارها بر این نکته تأکید کردهاند که «غیرت دینی» عاملی است که مانع از سلطهپذیری و ذلتپذیری ملت ایران میشود. در واقع، همین غیرت دینی بود که در دوران هشت سال دفاع مقدس، نوجوانان و جوانان را به جبههها کشاند و امروز نیز در قالب حمایت از محور مقاومت و ایستادگی در برابر فشارهای حداکثری آمریکا تبلور یافته است.
زمینهها؛ چرا امروز سخن از غیرت دینی به میان میآید؟
سخنان آیتالله صلحمیرزایی در شرایطی مطرح میشود که تنشها در منطقه خاورمیانه به اوج خود رسیده است. گزارش شبکه سیبیاس از کاهش ذخایر موشکی آمریکا، حمله ترکیبی ارتش یمن به جنوب عربستان و قطع برق جیزان، و نیز تنش لفظی میان ایران و آمریکا بر سر برنامه هستهای و تحریمها، همگی نشانههایی از یک بحران در حال گسترش هستند. در چنین فضایی، طرح مفهوم غیرت دینی نه یک شعار احساسی، که یک فراخوان برای بسیج منابع هویتی و اعتقادی در برابر موج جدیدی از فشارهای خارجی است.
آمریکا تحت ریاست جمهوری دونالد ترامپ سیاست فشار حداکثری را در پیش گرفته است. با این حال، آنچه در میدان عمل دیده میشود، ناتوانی این راهبرد در شکست اراده مقاومت ایران و متحدان منطقهای آن است. غیرت دینی به عنوان یک سپر اعتقادی، عاملی است که محاسبات مادی و اقتصادی صرف را بر هم میزند و معادله قدرت را به نفع جبهه مقاومت تغییر میدهد. در حقیقت، وقتی آیتالله صلحمیرزایی از «تا نابودی استکبار ایستادهایم» سخن میگوید، به همین دینامیسم ایمانی اشاره دارد که در طول چهار دهه، توطئههای پیچیده علیه ایران را خنثی کرده است.
ابعاد مفهومی؛ غیرت دینی از باور فردی تا کنش جمعی
غیرت دینی را میتوان در چند لایه تحلیل کرد. نخست، در لایه فردی که به معنای پایبندی به اصول اخلاقی و اعتقادی و پرهیز از ذلتپذیری در برابر قدرتهای زورگو است. دوم، در لایه اجتماعی که به صورت یک «هنجار جمعی» پدیدار میشود و مرزهای هویتی یک جامعه را تعریف میکند. و سوم، در لایه سیاسی-راهبردی که در قالب یک دکترین مقاومت در برابر نظام سلطه ظهور مییابد.
آنچه در سخن اخیر آیتالله صلحمیرزایی قابل تأمل است، پیوند میان این لایهها است. ایشان غیرت دینی را «پشتوانه مقاومت ملت ایران» توصیف کردهاند که نشاندهنده تبدیل یک ارزش فردی به یک سرمایه ملی و یک راهبرد سیاسی است. در این نگاه، غیرت دینی دیگر صرفاً یک فضیلت شخصی نیست، بلکه یک «کالای عمومی» است که بقای یک ملت را در برابر تهدیدهای وجودی تضمین میکند.
رویکردهای نظری متفاوتی به این مفهوم وجود دارد. از نگاه برخی تحلیلگران، غیرت دینی یک «سرمایه فرهنگی-نمادین» است که رهبران سیاسی با توسل به آن، وفاداری و همبستگی اجتماعی را افزایش میدهند. از نگاه دیگران، این مفهوم یک «نیروی محرک مادی» است که میتواند در شرایط بحرانی، هزینههای مادی مقاومت را کاهش داده و تابآوری ملی را افزایش دهد. هر دو نگاه در تحلیل وضعیت کنونی ایران قابل استناد هستند.
بازیگران و ذینفعان؛ چه کسانی از غیرت دینی بهره میبرند؟
غیرت دینی به عنوان یک گفتمان، بازیگران گوناگونی را در بر میگیرد. نخستین و مهمترین بازیگر، نهاد روحانیت و رهبری نظام جمهوری اسلامی است که این مفهوم را در قالب نظریه «مقاومت اسلامی» یا «جهاد کبیر» صورتبندی کرده است. آیتالله صلحمیرزایی به عنوان یکی از چهرههای شاخص روحانیت انقلابی، نماینده جریانی است که مقاومت را نه یک انتخاب تاکتیکی، که یک تکلیف شرعی و یک راهبرد دائمی میداند.
نهادهای نظامی و امنیتی مانند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز از دیگر ذینفعان اصلی این گفتمان هستند. شعار «تا نابودی استکبار ایستادهایم» در بیانیهها و سرودهای رسمی این نهادها طنینانداز است. همچنین، گروههای مقاومت منطقهای نظیر انصارالله یمن، حزبالله لبنان و گروههای مقاومت فلسطین از همین سرمایه اعتقادی برای ادامه مبارزه با اسرائیل و آمریکا بهره میبرند.
در سوی دیگر، جریانهای سیاسی رقیب در داخل ایران و نیز قدرتهای خارجی این گفتمان را به چالش میکشند. از نگاه برخی منتقدان، تأکید صرف بر غیرت دینی و مقاومت بدون توجه به هزینههای اقتصادی و اجتماعی آن، میتواند به فرسایش سرمایه اجتماعی و نارضایتی عمومی منجر شود. با این حال، آمارها و تحولات میدانی نشان میدهد که در لحظات حساس، غیرت دینی همچنان نقش تعیینکنندهای در بسیج عمومی و خنثیسازی بحرانها داشته است.
سناریوهای پیشرو؛ غیرت دینی در کدام مسیر حرکت خواهد کرد؟
با نگاه به تحولات کنونی منطقهای و جهانی، میتوان چند سناریو را برای آینده گفتمان غیرت دینی ترسیم کرد. سناریوی نخست «تداوم و تقویت» است. در این سناریو، تنش با آمریکا و اسرائیل ادامه مییابد و غیرت دینی به عنوان ستون اصلی مقاومت، نه تنها تضعیف نمیشود، بلکه با هر بحران جدید، تقویت نیز میشود. گزارش سیبیاس از فرسایش ذخایر موشکی آمریکا در منطقه، نشانهای از موفقیت این راهبرد مقاومت است.
سناریوی دوم «تحول مفهومی» است. در این سناریو، غیرت دینی از یک مفهوم صرفاً اعتقادی به یک مفهوم راهبردی-توسعهای تبدیل میشود. به عبارت دیگر، این غیرت دینی است که ملت را به سمت خودکفایی، پیشرفت علمی و عبور از تحریمها هدایت میکند. نشانههای این تحول را میتوان در موفقیتهای هستهای، صنایع موشکی و پیشرفتهای پزشکی ایران مشاهده کرد.
سناریوی سوم «چالش و افول نسبی» است. در صورت تشدید بیسابقه فشارهای اقتصادی و نظامی بدون دستاوردهای عینی، ممکن است بخشهایی از جامعه دچار خستگی و کاهش انگیزه مقاومت شوند. با این حال، تجربه تاریخی نشان میدهد که در بحرانهای بزرگ، غیرت دینی به عنوان یک ظرفیت نهفته، مجدداً فعال میشود و جامعه را برای عبور از بحران بسیج میکند. نمونه آن را میتوان در حماسه دفاع مقدس و نیز حضور میلیونی مردم در مراسم اربعین مشاهده کرد.
جمعبندی؛ غیرت دینی و آینده مقاومت
سخنان آیتالله صلحمیرزایی را باید در چارچوب یک استراتژی بلندمدت برای حفظ انسجام داخلی و تداوم ایستادگی در برابر فشارهای خارجی تفسیر کرد. غیرت دینی، بر خلاف تفسیرهای تقلیلگرایانه، صرفاً یک احساس مذهبی نیست، بلکه یک نرمافزار راهبردی است که به ملت ایران امکان داده است در برابر سختترین فشارهای تاریخ معاصر خود ایستادگی کند.
آینده مقاومت ایران در گروی توانایی رهبران و نخبگان در حفظ و بازتولید این سرمایه اجتماعی در قالبی است که هم به نیازهای معنوی و هم به مطالبات مادی جامعه پاسخ دهد. تداوم شعار «تا نابودی استکبار ایستادهایم» نه به معنای چشمپوشی از واقعیتهای میدانی و دیپلماتیک، بلکه به معنای حفظ یک انگیزه راهبردی برای عبور از بحرانها و ساختن یک آینده مستقل و سربلند است.
در جهان متحول امروز، قدرتهای بزرگ به خوبی دریافتهاند که اراده ملتها را نمیتوان صرفاً با موشک و بمب خاموش کرد. آنچه آیتالله صلحمیرزایی بر آن تأکید میورزد، دقیقاً همین اراده ملی است که ریشه در اعتقادات دینی و تاریخی یک ملت دارد. تا زمانی که این غیرت دینی در جامعه ایران زنده است، مقاومت نیز پابرجا خواهد ماند و استکبار به اهداف خود نخواهد رسید. این پیامی بود که آیتالله صلحمیرزایی در روزهای پرالتهاب منطقه بار دیگر به جهانیان مخابره کرد.
نظرات (0)