سخنرانیهای آیینی در فرهنگ سیاسی خاورمیانه هرگز تنها به «مناسک» خلاصه نمیشود؛ بهویژه وقتی گوینده آن، دبیرکل حزبالله لبنان باشد و مکان آن، بعلبک در عمق دره بقاع؛ جایی که ترکیبی از میراث کهن، جغرافیای راهبردی و هویت مقاومت را در خود دارد. تأکید او بر اینکه «همراه امام حسین(ع) هستیم و میدان را ترک نمیکنیم»، در نگاه نخست یک جمله عاطفی و سوگوارانه در ایام اربعین است، اما در لایههای زیرین، یک بیانیه سیاسی، یک سند راهبردی و یک سیگنال به چند مخاطب همزمان محسوب میشود.
در شرایطی که منطقه غرب آسیا در دورانی از بیثباتی، جنگهای نیابتی و رقابتهای امنیتی به سر میبرد، هر گزارهای از سوی مقامات ارشد محور مقاومت با دقت رصد میشود. اربعین نیز به عنوان بزرگترین گردهمایی سالانه شیعیان، به صحنهای برای بازتولید هویت، بازسازی اجماع داخلی و ارسال پیام به بیرون تبدیل شده است. آنچه در بعلبک رخ داد را باید در همین چهارچوب خواند: پیوندی آگاهانه میان «زبان آیین» و «منطق قدرت» که میتواند نقشه راه تحولات لبنان و معادلات منطقهای را روشنتر کند.
بعلبک؛ نقطه تلاقی تاریخ، جغرافیا و مقاومت
بعلبک تنها یک شهر باستانی با معابد عظیم رومی نیست؛ برای حزبالله و پایگاه اجتماعی آن، این شهر یکی از نمادینترین نقاط دره بقاع است. بقاع از دیرباز به عنوان شریان ارتباطی میان لبنان، سوریه و عمق عربی-اسلامی شناخته میشود و بعلبک در قلب آن، هم از نظر راهبردی و هم از نظر هویتی جایگاهی ویژه دارد. این شهر در دهههای اخیر به یکی از کانونهای اصلی اجتماع شیعیان لبنان و پایگاه مستحکم حزبالله تبدیل شده و بسیاری از آیینهای مذهبی پرشکوه آن در همین جغرافیا برگزار میشود.
انتخاب بعلبک برای آیین اربعین تصادفی نیست. این انتخاب سه پیام ضمنی دارد: نخست، تأکید بر عمق اجتماعی حزبالله در بیرون از بیروت و جنوب، یعنی در قلب منطقهای که همواره در کانون منازعات امنیتی بوده است؛ دوم، یادآوری ظرفیتهای لجستیکی و جمعیتی دره بقاع در هر محاسبه نظامی؛ و سوم، پیوند دادن میراث فرهنگی-تاریخی منطقه به گفتمان مقاومت. به عبارت دیگر، بعلبک به مثابه «میدانی» معنا میشود که نه تنها ترک نمیشود، بلکه هر سال با آیین اربعین، بازتولید و تقویت میگردد.
چرا اربعین؟ کارکرد آیینی-راهبردی پیادهروی حسینی
اربعین در دهههای اخیر از یک مناسک سوگواری به یک «سامانه معنایی» و «شبکه اجتماعی» عظیم تبدیل شده است. میلیونها نفر در مسیر نجف تا کربلا، و میلیونها نفر دیگر در سراسر جهان اسلام در آیینهای جاماندگان، به نوعی در یک روایت مشترک شرکت میکنند؛ روایتی که در آن امام حسین(ع) نه فقط یک شخصیت تاریخی، بلکه الگویی برای «ایستادگی در برابر ظلم» است. همین ظرفیت، اربعین را به ابزاری کمهزینه اما بسیار مؤثر برای بسیج اجتماعی و بازتولید هویت سیاسی تبدیل کرده است.
برای حزبالله، اربعین سه کارکرد همزمان دارد. کارکرد نخست، انسجامبخشی به پایگاه اجتماعی است؛ در شرایطی که لبنان با بحرانهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی دستوپنجه نرم میکند، آیینهای جمعی همچون اربعین به بازسازی همبستگی و امید کمک میکند. کارکرد دوم، مشروعیتبخشی است؛ حضور پرشور مردم در این آیینها، بهصورت تلویحی به گفتمان مقاومت مشروعیت میدهد و آن را به خواست جمعی پیوند میزند. کارکرد سوم، پیامرسانی به بیرون است؛ رسانهها و تحلیلگران بینالمللی این آیینها را رصد میکنند و هر سخنرانی در این بستر، وزنی فراتر از یک تجمع معمولی پیدا میکند.
«میدان را ترک نمیکنیم»؛ رمزگشایی یک گزاره چندلایه
عبارت محوری این سخنرانی، «میدان را ترک نمیکنیم»، یک استعاره راهبردی است که در ادبیات مقاومت معنایی دقیق و چندلایه دارد. «میدان» در این گفتمان تنها به میدان جنگ اشاره نمیکند؛ بلکه به مجموعهای از عرصهها گفته میشود: میدان سیاست، میدان اجتماع، میدان فرهنگ و میدان امنیت. ترکنکردن میدان یعنی انصراف از عقبنشینی در هیچیک از این عرصهها؛ یعنی پذیرش هزینههای ماندن به جای گزینه به ظاهر آسانتر عقبنشینی.
این گزاره را میتوان در سه سطح خواند. در سطح نخست، خطاب به حامیان و پایگاه اجتماعی است: پیام اطمینانبخشی که «با وجود فشارها، راه ادامه دارد». در سطح دوم، خطاب به رقبا و دشمنان است: اعلامیهای که هرگونه محاسبه درباره «فرسایش تدریجی» یا «خروج از معادله» را بیاعتبار میکند. در سطح سوم، خطاب به افکار عمومی منطقهای و بینالمللی است: یادآوری اینکه اربعین و فرهنگ حسینی، ظرفیتی فراتر از یک جناح یا کشور را در اختیار جبهه مقاومت قرار میدهد. به همین دلیل، این جمله را نباید یک شعار مناسکگرایانه دانست؛ بلکه باید آن را یک «نقشه راه رفتاری» برای ماههای آینده تلقی کرد.
بازیگران و ذینفعان؛ مثلث لبنان، محور مقاومت و معادله منطقهای
پیام دبیرکل حزبالله در بعلبک را نمیتوان جدا از شبکه بازیگرانی که آن را دریافت میکنند تحلیل کرد. نخستین و نزدیکترین مخاطب، جامعه لبنان است؛ کشوری که پس از سالها بحران اقتصادی و سیاسی، همچنان در جستوجوی توازنی شکننده میان جناحهای داخلی است. در این فضا، سخنرانیهای مقاومت به عنوان ابزار مهمی برای تعریف مرزهای سیاسی و تعیین تکلیف با رقبای داخلی عمل میکند. دومین مخاطب، متحدان منطقهای حزبالله در محور مقاومت هستند؛ پیامی که از بعلبک صادر میشود، برای آنها نوعی «تضمین پایداری» و «تأیید همپیمانی» است.
سومین مخاطب، بازیگران خارجی هستند که هرگونه سخن از بعلبک را با حساسیت امنیتی دنبال میکنند. در محاسبات امنیتی منطقه، دره بقاع همواره به عنوان یکی از محورهای اصلی توانمندی لجستیکی حزبالله شناخته میشود؛ بنابراین برگزاری آیینی با این ابعاد در قلب بقاع، سیگنالی درباره «حضور و آمادگی» ارسال میکند. چهارمین مخاطب نیز افکار عمومی جهان عرب و اسلام است؛ جایی که اربعین به عنوان میراث مشترک، امکان گفتوگو با فراتر از مرزهای مذهبی و سیاسی را فراهم میآورد. به این ترتیب، یک سخنرانی آیینی به صحنه گفتوگوی چندوجهی میان بازیگرانی تبدیل میشود که هر کدام پیام خاص خود را از آن دریافت میکنند.
پیامدهای داخلی و منطقهای؛ از انسجام حامیان تا بازدارندگی
نخستین پیامد این پیام، انسجامبخشی به صفوف داخلی حزبالله و متحدان آن است. در شرایطی که بحرانهای اقتصادی و فشارهای خارجی میتواند در هر جنبش سیاسی شکاف ایجاد کند، تأکید بر «حضور در میدان» به مثابه چسب اجتماعی عمل میکند و روایت «پایداری در برابر سختی» را تقویت مینماید. این روایت همچنین بر فضای سیاسی لبنان اثر میگذارد؛ جایی که موازنه قوا میان جناحها تا حد زیادی به توانایی هر طرف در نمایش «قدرت صحنه» وابسته است.
دومین پیامد، تقویت بازدارندگی در سطح منطقهای است. ادبیات مقاومت بر این اصل استوار است که «نمایش پایداری» بخشی از معادله بازدارندگی است؛ اگر طرف مقابل به این باور برسد که حریف در برابر فشارها عقبنشینی میکند، احتمال تجاوز افزایش مییابد. برعکس، هر آیین و هر سخنرانی که «حضور در میدان» را بازتولید کند، هزینههای محاسباتی تجاوز را بالا میبرد. سومین پیامد، اثرگذاری بر افکار عمومی عربی و اسلامی است؛ پیوند اربعین با گفتمان مقاومت، ظرفیتی فراملی ایجاد میکند که مرزهای لبنان را درنوردیده و به نوعی «همبستگی معنایی» در سطح منطقه میانجامد. این همبستگی، هرچند ناملموس است، اما در بلندمدت بر موازنه قدرت نرم اثر میگذارد.
سناریوهای پیشرو؛ سه مسیر محتمل
با توجه به پیام بعلبک و بستر منطقهای آن، سه سناریو برای ماههای آینده قابل تصور است. سناریوی نخست، «تداوم بازدارندگی پایدار» است؛ در این حالت، تأکید بر حضور در میدان با تقویت ظرفیتهای دفاعی و سیاسی همراه میشود و وضعیت به سمت نوعی ثبات شکننده اما قابل مدیریت پیش میرود. در این سناریو، اربعین هر سال به فرصتی برای بازآرایی اجماع داخلی و ارسال پیامهای بازدارنده تبدیل میشود و هزینههای ماجراجویی برای طرف مقابل به طور مداوم بالا نگه داشته میشود.
سناریوی دوم، «تشدید و آزمون میدان» است؛ در صورتی که محاسبات امنیتی منطقه دچار خطای راهبردی شود یا فشارهای خارجی به نقطه اوج برسد، گزاره «ترک نمیکنیم» میتواند به معنای پذیرش درگیریهای محدود و فزاینده تفسیر شود. در این حالت، بعلبک و بقاع ممکن است به کانون توجه رسانهای و امنیتی تبدیل شوند و آزمون واقعی «ماندن در میدان» از سطح گفتمان به سطح میدانی منتقل شود. سناریوی سوم، «تغییر بافت معادلات» است؛ اگر تحولات داخلی لبنان، توافقات منطقهای یا تغییرات در سیاست جهانی، بستر جدیدی برای مذاکره فراهم کند، ممکن است گفتمان «حضور در میدان» به ابزار چانهزنی و ورود به معادلات جدید تبدیل شود؛ به این معنا که پایداری نمایشدادهشده، به «سرمایه سیاسی» برای نقشآفرینی در هر ترتیب جدید تبدیل گردد.
جمعبندی؛ اربعین به مثابه زبان راهبردی
تأکید دبیرکل حزبالله در آیین اربعین بعلبک بر «همراهی با امام حسین(ع) و ترکنکردن میدان» را باید به مثابه یک «زبان راهبردی» فهمید؛ زبانی که در آن مناسک مذهبی، روایت سیاسی، محاسبه امنیتی و بسیج اجتماعی در هم تنیده میشوند. بعلبک به عنوان نماد جغرافیای مقاومت، و اربعین به عنوان نماد آیین ایستادگی، با هم ترکیبی ساختهاند که پیام آن به مخاطبان داخلی و خارجی روشن است: عقبنشینی در دستور کار نیست و پایداری، استراتژی اصلی است.
البته تحلیل این پیام نباید به سطح شعار تقلیل یابد؛ واقعیت میدانی، اقتصادی و سیاسی لبنان و منطقه، آزمونهای سختی برای هر گفتمانی فراهم میکند. با این حال، آنچه در بعلبک رخ داد نشان میدهد که اربعین در جغرافیای مقاومت، صرفاً یک آیین مذهبی نیست؛ بلکه سامانهای برای بازتولید اراده جمعی، بازسازی مشروعیت و ارسال پیام به بیرون است. در دنیایی که قدرت به طور فزایندهای به «روایت» و «حضور نمادین» گره خورده است، پیوند میان کربلا و بعلبک، پیوندی است که میتواند معادلات منطقه را برای سالهای آینده شکل دهد.
نظرات (0)